The student-built science instrument on the New Horizons mission to Pluto has been renamed to honor one of astronomy's most famous students - the "little girl" who named the ninth planet more than 75 years ago.

The Student Dust Counter - the first science instrument on a NASA planetary mission to be designed, built and operated by students - will now be known as the Venetia Burney Student Dust Counter, or "Venetia" for short. The tag honors Venetia Burney Phair who at age 11 offered the name "Pluto" for the newly discovered ninth planet in 1930.

Venetia Burney at age 11, when she suggested the name "Pluto" for the newly discovered ninth planet in 1930. Credit: Venetia Burney Phair (via the BBC)

"I feel quite astonished, and to have an instrument named after me is an honor," says Venetia Burney Phair, now 87 and living in Epsom, England. "I never dreamt when I was 11, that after all these years, people would still be thinking about this and even sending a probe to Pluto. It's remarkable."

"It's fitting that we name an instrument built by students after Mrs. Phair, who was just a grade-school student herself in England when she made her historic suggestion of a name for Pluto," said Dr. Alan Stern, the New Horizons principal investigator, of the Southwest Research Institute, Boulder, CO. "It's also a great honor to recognize Mrs. Phair for her historic, early role in the saga of the ninth planet."

The instrument, designed, built and currently operated by students and faculty advisors at the University of Colorado, Boulder, begins full science operations in July after a series of post-launch tests and checkouts. As a mission Education and Public Outreach project, "Venetia" is counting and measuring dust particle impacts on New Horizons along the spacecraft's entire trajectory to produce information on their production, transport and loss and, by inference, the population of comets and other distant colliding bodies that are too small to detect with telescopes. The dust counter could also be used to search for dust in the Pluto system; such dust might be generated by collisions of tiny impactors on Pluto and its moons, Charon, Nix and Hydra.

The device combines two major elements: an 18-by-12-inch detector mounted on the outside of the spacecraft, and an electronics box inside the craft that determines the mass and speed of the particles that hit the detector. Because no dust detector has ever flown beyond 18 astronomical units from the Sun (nearly 1.7 billion miles, about the distance from Uranus to the Sun), Venetia's data will give scientists unprecedented measurements of the size and spatial distribution of dust in the outer solar system.

The assembled Student Dust Counter instrument prior to installation on the New Horizons spacecraft in August 2004. Credit: NASA/JHUAPL/SWRI

With faculty support, University of Colorado students will also distribute and archive data from the instrument and lead a comprehensive education and outreach effort to bring their results and experiences to classrooms of all grades over the next two decades.

For more information on the instrument, visit http://lasp.colorado.edu/sdc/

March 11, 2009
Source:  NASA

NASA’s Kepler mission successfully launched into space from Cape Canaveral Air Force Station at 10:49 p.m. EST on Friday, March 6. Kepler is designed to find the first Earth-sized planets orbiting stars at distances where water could pool on the planet’s surface. Liquid water is believed to be essential for the formation of life.

“It was a stunning launch,” said Kepler Project Manager James Fanson of NASA’s Jet Propulsion Laboratory. “Our team is thrilled to be a part of something so meaningful to the human race — Kepler will help us understand if our Earth is unique or if others like it are out there.”

Engineers acquired a signal from Kepler at 12:11 a.m. Saturday, after it separated from its spent third-stage rocket and entered its final Sun-centered orbit, trailing 950 miles behind Earth. The spacecraft is generating its own power from its solar panels.

“Kepler now has the perfect place to watch more than 100,000 stars for signs of planets,” said William Borucki, the mission’s science principal investigator at NASA’s Ames Research Center. Borucki has worked on the mission for 17 years. “Everyone is very excited as our dream becomes a reality. We are on the verge of learning if other Earths are ubiquitous in the galaxy.”

Engineers have begun to check Kepler to ensure it is working properly, a process called “commissioning” that will take about 60 days. In about a month or less, NASA will send up commands for Kepler to eject its dust cover and make its first measurements. After another month of calibrating Kepler’s single instrument, a wide-field charge-couple device camera, the telescope will begin to search for planets.

The first planets to roll out on the Kepler “assembly line” are expected to be the portly “hot Jupiters” — gas giants that circle close and fast around their stars. NASA’s Hubble and Spitzer space telescopes will be able to follow up with these planets and learn more about their atmospheres. Neptune-sized planets will most likely be found next, followed by rocky ones as small as Earth. The true Earth analogs — Earth-sized planets orbiting stars like our Sun at distances where surface water, and possibly life, could exist — would take at least three years to discover and confirm. Groundbased telescopes also will contribute to the mission by verifying some of the finds.

In the end, Kepler will give us our first look at the frequency of Earth-sized planets in our Milky Way galaxy, as well as the frequency of Earth-sized planets that could theoretically be habitable. “Even if we find no planets like Earth, that by itself would be profound. It would indicate that we are probably alone in the galaxy,” said Borucki.

For more information, visit

AŞKOLSUN SİZE ÇOCUK/LAR

Yard.Doç.Dr. A.Beyhan ÖZDEMİR

Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi

Fotoğraf Bölüm Başkanı

Web : www.beyhanozdemir.com

e-mail : beyhan.ozdemir@deu.edu.tr 

 

“O Mahur Beste Çalar Müjgan’la Ben Ağlaşırız” ‘68 öğrenci hareketinin gençlik liderleri Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan’ın idamlarının ardından yazılmış Attila İlhan şiiridir. 12 Mart’ın zorlu günlerinde Attila İlhan, İzmir’e gitmek üzere Karşıyaka’dan vapura biner. Vapurdaki radyoda Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan’ın idam edildiğinin haberi verilmektedir. Attila İlhan o günü şöyle anlatır “Deniz bulanıktı. Simsiyah alçalmış bir gökyüzünün altında hırçın çalkantılı. Acı bir yel esintisinin ortasında aklıma düştü ilk mısra. Vapurda sessiz bir köşe bulup yüksek sesle tekrarladım. Vapurdan indikten sonra da rıhtım boyunca da bu ilk mısraları tekrarlayarak yürüdüm.”

“Bir yangın ormanından püskürmüş genç fidanlardı

Güneşten ışık yontarlardı sert adamlardı

Hoyrattı gülüşleri aydınlığı çalkalardı

Gittiler akşam olmadan ortalık karardı” (6 Mayıs 1972)

Dizede tevriyeli [1] bir kullanım söz konusudur. Bir kadın ismi olan “müjgan” Farsça’da “kirpik” anlamına gelir ve şairin “müjganla ağlaşmaktan” ne söylemek istediği daha iyi anlaşılır. O, “Denizler”e ağlıyordu…

Deniz Gezmiş, 24 Şubat 1947’de Ankara’nın Ayaş ilçesinde doğdu. Öğretmen bir ailenin çocuğu olması sebebiyle ilk ve ortaöğrenimini Sivas’ta, liseyi İstanbul’da okudu. Henüz lise öğrencisiyken sol düşünceyle tanıştı ve kendini dönemin eylemleri içinde buldu. Kasım 1966’da İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ne girdi. 1968’de “Devrimci Hukukçular Örgütü”nü kurdu.

Öğrenci eylemleri içinde etkinliği giderek artan Deniz Gezmiş, 12 Haziran 1968’de İstanbul Üniversitesi’nin işgal edilmesinde önderlik etti. İşgal Konseyi adına İÜ Senatosu ile Baltalimanı’nda yapılan görüşmelere katılan öğrenci heyetinin içinde yer aldı. Öğrenci haklarının elde edilip işgalin sona erdirilmesinde etkili oldu. İstanbul'a gelen 6. Filo’yu protesto eylemlerinde yer alan Gezmiş, 30 Temmuz’da bu eylemlerden dolayı tutuklandı. Ekim 1968’de eylemlerde birlikte olduğu “Devrimci Öğrenci Birliği”nden arkadaşlarıyla 1 Kasım 1968’de “Samsun’dan Ankara’ya Mustafa Kemal Yürüyüşü”nü düzenledi.

31 Mayıs 1969’da İÜ Hukuk Fakültesi öğrencilerinin, reform tasarısının gerçekleşmemesini protesto için giriştikleri işgale önderlik etti. Üniversitenin kapatılıp, polise teslim edilmesi nedeniyle çıkan çatışmalarda yaralandı. 10 Haziran 1969’da “üniversiteyi işgal” ettiği gerekçesiyle Hukuk Fakültesi'nden ihraç edildi. Verdiği bir röportajda “Üniversite öğrenimi yapmak Anayasa’nın verdiği bir haktır. Öğrenci olarak devrimci mücadeleye katılmak ise, Mustafa Kemal’in bize yüklediği bir görevdir. Dünyanın bütün gericileri biraraya gelseler bu hakkımızı ve görevimizi elimizden alamayacaklardır.” diyerek üniversiteden ihracına tepki göstermişti.

12 Mart’ın ilk günlerinde Yusuf Aslan ile Sivas’a gitmekte iken motosikletleri bozuldu. Bir ihbar sonucu polislerin gelmesi üzerine çıkan çatışmada Yusuf Aslan ile birbirlerini kaybettiler. Yusuf Aslan o sırada, Deniz Gezmiş ise 16 Kasım 1971’de Sivas’ın Gemerek ilçesinde yakalandı. Ankara’ya götürülerek dönemin İçişleri Bakanı Haldun Menteşoğlu’nun makamına götürüldü. Mahkemeleri 16 Temmuz 1971 günü Altındağ Veteriner Okulu Binası’nda Ankara Sıkıyönetim Komutanlığı 1 nolu Mahkemesi’nde başladı ve 9 Ekim 1971 günü bitti. Deniz Gezmiş ve arkadaşları 16 Temmuz 1971'de başlayan THKO-1 Davası'nda TCK'nin 146. maddesini ihlal ettiği gerekçesiyle, 9 Ekim 1971’de idam cezasına çarptırıldı.

İnfaz günü Deniz Gezmiş savcıya “Ellerimi çözün. Babama mektup yazmak istiyorum” dedi. Subay ve sivil görevliler bakıştılar. İnfaz savcısı “Sen söyle Deniz. Yazarlar” dedi. Ellerini çözmediler. Bir daktilo getirildi. Deniz Gezmiş darağacına bakarak, düşünüp, sözcüklerini tek tek seçerek mektubu yazdırmaya başladı. Mektup bittikten sonra masanın başında bekleyen cellat ilmiği kavradı. İki eliyle çekti. Genişletti. Deniz’in incecik boynuna geçirdi. Takvimler 6 Mayıs 1972’yi gösteriyordu. Saat 01.25. İşte o anda Deniz’in gür sesiyle, “Yaşasın Tam Bağımsız Türkiye” sloganıyla çınladı ortalık. Deniz, düzene başkaldıran üniversite gençliğinin simgesiydi. Karizmatik, öğrenci gençliğinin lideri olarak, şimdiye dek nice forumda, toplantı ve mitingte konuşmuştu. Nice kez, gür sesiyle öğrenim gençliğini coşkuya kaptırarak sel gibi sürüklemişti. Ses aynı sesti. Aynı coşku… Miting alanıydı sanki…

“Şenlik dağıldı bir acı yel kaldı bahçede yalnız

O mahur beste çalar müjgan’la ben ağlaşırız

Gitti dostlar şölen bitti ne eski heyecan ne hız

Yalnız kederli yalnızlığımız da sıralı sırasız

O mahur beste çalar müjgan’la ben ağlaşırız

Bir yangın ormanından püskürmüş genç fidanlardı

Güneşten ışık yontarlardı sert adamlardı

Hoyrattı gülüşleri aydınlığı çalkalardı

Gittiler akşam olmadan ortalık karardı

Bitmez sazların özlemi daha sonra daha sonra

Sonranın bilinmezliği bir boyut katar ki onlara

Simsiyah bir teselli olur belki kalanlara

Geceler uzar hazırlık sonbahara.” (6 Mayıs 1972, Attila İlhan)

Erdal Öz’ün “Gülünün Solduğu Akşam” ve “Deniz Gezmiş Anlatıyor”, Nihat Behram’ın “Darağacında Üç Fidan”, Oral Çalışlar’ın “Denizler İdama Giderken”, Turhan Feyzioğlu’nun “Bizim Deniz”, Türey Köse’nin “İdam Tarih Oldu Utancı Kaldı” ve Halit Çelenk’in “İdam Gecesi Anıları” gibi birçok kitap onurlu bir insanın hayatını, inandığı ideoloji için ölüme giden ve ülkesini seven insanların mücadelelerini anlatır. Yazılar, fotoğraflar ve görüntüler birer tarihsel belge niteliğinde, o insanların ve o günlerin birer kanıtı olan belgesel nitelikteki kayıtlardır.

“Bir Portrenin Devrimle Başlayıp İkonla Biten Öyküsü” başlıklı fotoğraf serisi dünyaca ünlü fotoğrafçı Alberto Korda’nın objektifinden “Che” fotoğrafları serisi tüm dünyada bilinen ve çok büyük ilgi gören çalışmalardan birisi olmuştur. Riverside Kaliforniya Üniversitesi’ne bağlı UCR/Kaliforniya Fotoğraf Müzesi tarafından düzenlenen ve İngiltere’deki Victoria ve Albert Müzesi’nin yanı sıra, ABD, İtalya, İspanya, Hollanda ve Portekiz’in önde gelen müzelerinde ziyaretçilerle buluşan “Korda’nın Objektifinden Che” sergisi, Alberto Korda’nın 1960 yılına ait “Guerrillero Heroico” (Kahraman Gerilla) Che Guevara portrelerinden yola çıkmaktadır. Fotoğraf tarihinin en çok kopyalanmış imgesi olarak kabul edilen bu ikon fotoğraf, on yıllardır düzen karşıtı düşünce ve eylemlerin simgesi olmuştur.[2]

Alttan çekilmiş, heykel izlenimi veren bir imge olan “Guerrillero Heroico” (Kahraman Gerilla), Che’nin Küba hükümetinde tarım ekonomisinden endüstri ekonomisine geçişten sorumlu olduğu sırada, 5 Mart 1960 günü yapılan bir toplu cenaze töreninde çekilmişti. Serginin küratörü Trisha Ziff, Alberto Korda’nın çektiği, “Kahraman Gerilla” portresini “Korda, sosyalist gerçekçilik döneminde yaygın görülen, efsaneleştirilmiş kahramanlığın görsel dilini kullanmakla birlikte Che’nin klasik, hatta İsavari duruşunu vurguluyor. Che’nin gizemli bakışında ise hem kararlılık hem de arzu bir arada izleniyor.” şeklinde tanımlamaktadır.

“Korda’nın Objektifinden Che” sergisi, otuzun üzerinde ülkede, üretilmiş fotoğraf, afiş, film, ses, giysi ve eşyayı bir araya getiriyor. Çok çeşitli öğelerden oluşan bu koleksiyon, fotoğrafın devrim sırasında ortaya çıkışından günümüze uzanan çizgisini göstermektedir. Sergi, devrimsel içeriğinden çıkıp bir tüketim aracı haline gelen Korda’nın Che’sinin, çok çeşitli uyarlamalarla, hem en ince yorumlara bile direnen, hem de her tür değişime açık bir simgeye dönüşmesini de ortaya koyuyor.[3]

Che Guevera’nın fotoğrafları Kübalı Alberto Diaz Gutiérrez, daha çok Alberto Korda (14 Eylül 1928 - 25 Mayıs 2001) olarak tanınan fotoğrafçı tarafından Küba gazetesi “Revolución” (Devrim) için 1960 yılında fotoğrafçılık yaparken çekilmiştir. Alberto Korda’nın 1960 yılında çektiği “Che” fotoğrafları zamanla bir simge olmuştur. Bu fotoğraf daha sonra ona sorulmaksızın sayısız defa yayımlanmıştır. Ünlü alkol firması “Smirnoff” Che’nin fotoğraflarını izinsiz olarak reklam amacıyla kullanınca Korda, 2000 yılında Smirnoff`a dava açtı. Alberto Korda, dava açma gerekçesini ve Che fotoğrafının kullanımıyla ilgili şöyle demişti: “Che Guevara”nın uğrunda öldüğü görüşleri destekleyen biri olarak, bu fotoğrafın onun anısını yaşatmaya ve dünyadaki sosyal adaleti sağlamaya çalışanların kullanmasına karşı değilim. Fakat alkol gibi ticari nesnelerin reklamını yapmak için Che’nin şöhretini kullananların kategorik olarak karşısındayım.” Korda, bu davadan kazandığı 50.000 doları Küba Sağlık Sistemi’ne bağışlamış ve “Eğer Che yaşasaydı o da aynısını yapardı” demişti. Korda, Küba Devrimi’nden sonra da 10 yıl boyunca Fidel Castro’nun kişisel fotoğrafçılığını yaptı. Daha sonra su altı çekimlerine ilgi duydu. 2001 yılında Paris’te kalp krizi geçirerek hayatını kaybetti.

Birer tarih ve devrim görüntü kayıtları olan Güney Amerika’nın devrimci liderlerinden Che Guevera’nın kült olmuş fotoğraflarına karşılık, 68 öğrenci hareketlerinin simgesi olmuş Deniz Gezmiş fotoğrafları sadece bir haber fotoğrafı olarak kayıtlara geçmiştir. Che fotoğrafları bir tüketim nesnesi haline gelip birçok yerde ticari amaçlarla kullanılırken, Deniz Gezmiş’in az sayıdaki fotoğrafları devrimci ideolojinin bir simgesi haline gelmiştir.

Beyhan ÖZDEMİR

       Dörde bölünebilir yıllar, artık yıllardır. Yüze bölünebilir yıllar, artık yıl değildir. Dört yüze bölünebilir yıllar, artık yıllardır.

       Romalılar tarafından Ocak ayına, Kapıların Tanrısı Janus’a ithafen, ‘Januarius’ adı verilmiştir. Latince janua, kapı anlamına gelir. Ocak ayında Janus’a şarap ve yiyecekler sunulurdu.

       Şubat ayı, geçmişte yılın en son ayıydı ve adı, Latince arınma anlamına gelen Februare’den gelmekteydi. Arınma ayıydı.

       Mart ayı, Romalılarda Savaş Tanrısı Mars’a ithaf edilmişti. Bu aya ayrıca, lencten monath (uzayan ay) da denilmiştir zira bu ayda günler hızla uzamaya başlar.

       Nisan ayı, Roma’nın Güzellik Tanrıçası Venüs’ün ayıdır. Bu aya Romulus tarafından 30 gün verildiği söylenir. Daha sonraki kral ona 29 gün vermesine rağmen Caesar, Nisana tekrar 30 gün vermiştir. Bu adın (İngilizce April), Aphrilis (Yunan Güzellik Tanrıçası Aphrodit)’ten geldiği söylenir.

       Mayıs ayı; ayın ilk günü kurban verdikleri, Atlas ve Pleione’nin yedi kızından biri olan Maia’ya ithaf edilmiştir. Maia, tanrıların habercisi olan Mercury’nin annesidir.

       Haziran ayı, Jupiter’in karısı Juno’ya atfedilmiştir. Juno evliliğin tanrıçası olduğu için bu ayda evlenmek uğurlu sayılmıştır.

       Temmuz ayı, başlarda ‘Quintilis’ (beşinci ay) olarak adlandırılmıştır. Bu da yılın o zamanlar Mart ayıyla başladığını göstermektedir. MÖ 44’te Roma İmparatorluğu’nun kurucusu Julius Caesar’a ithafen, ‘Julius’ (İngilizce July) olarak değiştirilmiştir.

       Ağustos ayı, daha önceleri ‘Sextilis’ (altıncı ay) olarak anılırken Caesar’ın katledilmesinden sonra başa geçen Caius Julius Caesar Oktavianus’a (Agustus Majesteleri) ithafen, hayatının en şanslı gelişmelerinin bu ayda gerçekleşmesi (konsül seçilmesi, düşmanlarına karşı kazandığı zaferle üç defa Roma’ya dönüşü, Mısır’ın Fethi gibi) sebebiyle ‘Augustus’ olarak değiştirilmiştir. Bu ay 30 günken Şubattan bir gün alınarak (Şubat, 29 günken 28 gün olmuştur.) 31 güne çıkarılmıştır. Bu imparatorun zamanında Virgil, Horace, Ovid, Livy gibi Roma’nın en ünlü şair ve yazarları yetişmiştir.

       Eylül (September), yedinci aydır.

       Ekimde, Atina’nın 12 mil ötesinde Elensis kentinde, Yunan Tanrıçası Demeter adına bir festival düzenlenirdi. Demeter’in Roma’daki adı, Ceres’ti. Bu tanrıça ekinin ekilmesinin, ziraatın tanrıçasıydı; ekinleri o korurdu. Demeter, Eski Yunancada ‘Toprak Ana’ demekti. Ayrıca, İngilizcedeki cereal (tahıl) kelimesi de Ceres’ten gelmektedir.

       Kasım ayının 13’ünde Romalılar, Baştanrı Jupiter (Yunan’da Zeus) adına festivaller düzenlerlerdi. O da Olympos Dağı’nın tepesindeki evinden, kızınca yıldırımlar yağdırırdı.

       Aralık: Roma yılının bu onuncu ayı (Saturnalia)nın 17’sinde Saturn adına büyük bir festival düzenlenirdi.”[44]

       İSLAM TAKVİMİ

       “Bu takvimde ayın başlangıcı, belli bir bölgede dolunayın görülmesiyle başlar. Hava şartlarına ve gözlemcinin görüş hassasiyetine dayanır. Hz. Muhammed’in, ailesi ve inananlarıyla Mekke’den Medine’ye hicret ettiği, ilk ay gözlemine dayalı, ilk dolunaydan başlayan ay; tarihin başlangıç noktası olarak alınır. 639’da II. Halife Ömer-ibn-al-Katip (592-644) tarafından uyarlanmıştır. İslam Takvimi’nde gün, gün batımıyla başlar. İslam Takvimi, değişmez ve kesin bir şekilde ayın dönencesine dayanır. Bu sebepten dolayı her yıl, güneş yılına göre takribi 11 gün kısadır. Ramazan (Ramaddan) ayının ve dinî bayramların tarihleri ayın hareketiyle çok sıkı bağlantılı olarak değişir. İslam Takvimi’nin ekvatora yakın bölgelerde uygulanmasından dolayı yıllar arasındaki mevsimsel farklılaşmalar belirgin olmamıştır. Böylece, diğer bölgelerde hissedilen mevsimsel kaymaların hoş olmayan sonuçlarıyla karşılaşılmamış ve halkın yaşamı etkilenmemiştir. Bu nedenden olmalı ki fazla bir uyarlamaya gerek duyulmamıştır.”[45]

       İslam Takviminde Ayların Adları

       Muharram (Muharrem), Safar (Safer), Rabi’ al- awal (Rebîulevvel), Rabi’al Thaany (Rebîulâhir),  Jumaada al-awal (Cemâziyelevvel), Jamaada al-Thaany (Cemâziyelâhir), Rajab (Recep), Sha’baan (Şaban), Ramadan (Ramazan), Shawwal (Şevval), Dhu al-Qi’dah (Zilkâde), Dhu al-Hijjah (Zilhicce).

       YAHUDİ TAKVİMİ (Aylar ve Bayramlar)

       . Tishri: 1-2 Rosh Hashanah (Yahudi Yeni Yılı), 10 Yom Kippur (Telafi Günü), 15-23 Succoth (Çadır Tapınak -Tabernacle- Şöleni). Eski Ahit’te anlatıldığı üzere Museviler, Mısır’dan çıktıktan sonra Rab’bın direktifi ve çok detaylı tarifiyle, taşınabilir bir çadır tapınak yapmışlar, çöldeki göçleri sırasında bu tapınağı ve Ahit Sandığı’nı oradan oraya taşımışlar, hatta tapınağın üzerideki bulut onlara gitmeleri gereken yolu göstermiş, onları konaklama ve tekrar yola koyulma konusunda yönlendirmiştir. Yerleşik toplum olduktan sonra uzun bir müddet sabit bir tapınak inşa etmemişler, I. Krallar Döneminde Rab, Kral Süleyman’a birinci tapınağın detaylı planlarını verip onu inşa etmesini istemiştir. Böylece Kral Süleyman, Hiram Usta’nın da yardımıyla birinci tapınağı inşa ettirmiştir.

       . Heshvan

       . Kislev: 25 Hanukkah

       . Tevet

       . Shevat

       . Adar: 14 Purim

       . Nisan: 15-22 Pesach

       . Iyar

       . Sivan

       . Tammuz

       . Av

       . Elul

       Yahudi Takvimi, dünyanın Yaratılış Günü göreneğine dayanır ve güneş ile ayın devinimiyle ilişkili olmasına karşın daha çok, ay dönencesine bağımlıdır. Bu takvime göre her ay 29 veya 30 gündür ki bu da ortalama ay devinimi hesabına uymaktadır. On iki ay devinim süresi, toplam 354 gündür ve bir güneş yılından takribi 11 gün daha kısadır. Bu durum, yıl yıl, güneş yılına göre önemli ölçüde gerilemeye neden olur. Buna rağmen Yahudi bayramlarının tarihleri (Gregoryan Takvimi’ne göre) yıl içinde değişmez. Gerilemeyi düzeltmek amacıyla kabaca her üç yılda bir, takvime Adar II ayı ilave edilir; her 19. yılda başka değişiklikler de yapılır. Bütün bu düzenlemelerden sonra Yahudi güneş yılı her yıl için 4 dakika daha azdır, bu da her milenyum için takribi dört buçuk gün geriden takip demektir. Yahudi Takvimi de eskiden aynı İslam Takviminde olduğu gibi ayın hareketinin yakından incelenmesine dayanıyordu (Belki de bu uyarlamanın bir nedeni, yüzyılları kapsayan diasporadaki yaşantıya uyum sağlamaktır.). Takvim hakkındaki tüm kararlar, Kudüs’te ‘Sandherin’ adı verilen yüce mahkemece Sod Haibbur tarafından alınıyordu. Bu komite, hesaplamalarında astronomi alanındaki araştırmaların yanı sıra, meteorolojik ve zirai şartları da hesaba katıyordu. Dinî şartlar yerine getirilirken güneş takvimine de uyarlama yapmak amacıyla ara hesaplar yapılıyordu. 70 yılında ikinci tapınağın yıkılışından sonra bu görev, bölgesel sinagoglara devredildi. Karar mekanizmasının merkeziyetçilikten ayrılması, dinî kutlamaların değişik bölgelerde, değişik zamanlarda yapılmasına yol açtı. Bu da tüm Musevilerin, bayramları aynı zamanda kutlayabilmeleri amacıyla günlerin eklenmesine neden oldu. Örneğin; Nisanda kutlanan Pesach’a sekizinci gün ilave edildi. Bu nedene dayanarak 4. yüzyılda Patriarch Hillel II, takvimde uyarlamalar yaptı. Haftanın sadece 7. gününün Sabbath olarak adı vardır, diğerleri adlandırılmadan ziyade numaralanır. Bir gün 24 eşit saate,  her saat, 1080 helek’e (çoğulu halakim) bölünür. Gün, dinî nedenlerden dolayı gün batımıyla biter ve başlar. Takvime dayalı ayarlamalarla Kudüs’te gün, sabah 6.00’da başlar. Buna göre saat 6.00 gece yarısı, öğlen ise 18.00’dir.[46]

       IV. SONUÇ

       Bu araştırmada eski medeniyetlerin uzay-zaman anlayışını çeşitli kültürlerden oluşan geniş bir yelpazede inceleyerek kavramaya, bilimsel bakış açısını da araştırmamıza katmaya çalıştık. Dünyanın çeşitli bölgelerinde hüküm sürmüş geçmiş medeniyetlerde hemen hemen aynı hikâyenin değişik veya çok benzer bir sembolik dille anlatıldığını gördük. Aslında bilim, sanat, inançlar, felsefe birbirinden ayrı değildir; hepsi bir piramidin tepe noktasında birleşir ve aynı gerçeği söyler. Eğer biri diğerine uymuyorsa olgulardan biri yanlış veya eksiktir. Felsefe, sanat, inançlar geçmiş kültürlerin mitolojilerindeki sembolik anlatımlarda mevcuttur. Nesiller boyu süren bu aktarımlarda hikâyelerin uğradığı erozyon ve yanlışlıklar da göz ardı edilmemelidir. Asıl mühim olan; ait oldukları kültürlerin detaylı incelenmesi, daha sonra da bu kültürlerin ve anlatımların karşılaştırmalı incelemeye tabi tutulmasıyla bu sembolik anlatımların mümkün olduğunca doğru deşifre edilmesidir.

       Yeryüzünde kim bilir bundan önce kaç defa iç içe devirler tekrar etmiş, büyük dönenceler yaşanmış; büyük bilimsel ve teknolojik gelişmeye sahip, medeniyette ilerleme kaydetmiş büyük uluslar dönencelerin sonunda gerilemiş, coğrafi değişikliklerin sonucunda da büyük uluslar küçük kabilelere bölünmüştür. Kabileler birbirleriyle savaşırken ve zaman içinde birleşip yeni medeniyetler kurma yolunda ilerlerken insanlar yaşam mücadelesi içinde geçmiş medeniyetleri, bilim ve teknolojideki gelişmeleri tamamıyla unutmuşlardır. Geriye bazı kırıntılar, tutunabilecekleri, nesilden nesile aktarılan sembolik anlatımlar kalmıştır. İnsanlar da bu anlatımların izini takip ederek onların üzerine yeni medeniyetlerini kurmuşlardır. Bilim ve teknolojideki eski gelişmelere gelince; kabileler hâlinde günlük yaşam mücadelesinin verildiği ara dönemde, teknolojinin gerektirdiği silsileler hâlinde birbirine bağımlı faktörlerin birçoğu ortadan kalktığı (elektrik üretiminin mümkün olamaması, yedek parça olmaması gibi) için bilimsel gelişmelerin kullanımı imkansız hâle gelmiş, insanlar en ilkel şartlarda hayatta kalabilmeyi bile yeterli görmüş ve bunun sonucunda da artık işlevini yitirmiş olan geçmiş bilim ve teknoloji tamamen  kaybolmuştur. Yeni medeniyetlerin kurulması aşamasında ise nesilden nesile aktarılan sembolik anlatımlarla kırıntılar hâlinde gelen tinsel bilgi mevcut olmasına karşın bilim ve teknoloji alanında her defasında yeni baştan bir gelişme sürecine girilmiştir. Hatta bazı durumlarda bir önceki dönencedeki medeniyetin izlediği bilimsel yoldan ayrı bir yol izlenmiştir (Eski Mısır Medeniyeti’ni anlatırken J. A. Livraga’nın Teb adlı eserinden yapılan alıntıda, Atlantis’in bugünkü bilimin aksine, enerjiyi maddeye dönüştürdüğünden bahsedilmiştir.

       Tin ve bilim aslında aynıdır, aynı olgunun değişik yüzleri gibi gözükseler de bir noktada birleşir ve ikisi de Tanrı’nın Yasası’nın içinde yerlerini alırlar. Tanrı’nın Yasası’nın unsurları arasında tam bir mükemmeliyet ve iktidar (omnipotent) mevcuttur, unsurların kendi aralarında ayrılığa düşmeleri söz konusu değildir. Eğer tin ve bilim uyuşmuyorsa ya tin yanlış algılanmış ya da bilim henüz eksiktir. İkisinin de doğruluğunun ispatı, bir diğeriyle uyumlu olup olmamasına bakılarak yapılabilir. Tini anlamak için Amerika’yı yeniden keşfetmeye gerek yoktur; zaten mevcut olanı yeniden keşfetmek lüzumsuz olduğu kadar, hata riskini de arttırır. Yunan mitolojisine göre Prometheus, Ölümsüz Demirci Hephaistos’un ocağından ateşi çalıp insanlara vererek onlara yardım etmiş, bunun sonucunda da Kafkas Dağları’nda cezalandırılmış; Zeus’un ölümlü bir kadından olan oğlu ve Hera’ya Tiryns Kralı Eurystheus’un emrettiği (sembolik olarak astrolojiye ilişkin) on iki görevi başarıp ölümsüzleşen Herakles tarafından kurtarılmıştır. Prometheus’un insanlığa verdiği ateş, onu vücudu ve duygularından ibaret zindanından kurtarabilecek “bilinç ışığı”nı temsil etmektedir (Bilinç sorumluluk getirir, artık insanlar kendi kaderlerini inşa ederler, bunun için artık 12 burç gerekli olmuştur.). İnanışa göre kimi insanlar bu bilinç ışığından nasiplerini almışlar, kimileri ise içlerinde saklı kalmış olan bu ışığın hâlâ farkına  varamamışlardır. Ta Prometheus’a dayanan ve tanrısallıktan çalınan bilinç ışığı, eski anlatımlarda zaten mevcuttur. Hakikat’i anlayabilmek için kadim anlatımlara başvurmak, onların sembolik anlatımlarını layıkıyla çözebilmek yeterlidir. H. P. Blavatsky’nin söylediği ve gerçekleştirdiği gibi çeşitli çiçekleri, toplayıp demet hâline getirdikten sonra bir vazoya koymak gerekir. Yoksa dünya yüzünde yeni olan, bilinmeyen bir şey yoktur; sadece var olanı ortaya çıkarmak gerekir.

       İç içe dönenceler ve devirler boyunca insan, ruhsal yolculuğunda yalnızca kendisinin inşa ettiği yolda yürümüş; kimi zaman madde zenginliği içinde, konforlu binalarda, araçlarda, iletişim kolaylıklarıyla yaşamış, kimi zaman ise mağaralarda, ağaç kovuklarında kabileler hâlinde yaşayarak, günlük barınma ve yiyecek ihtiyacını temin etmek amacıyla mücadele ederek ama bütün bunlara, değişen inişli çıkışlı hayat şartlarına rağmen ruhsal olarak daima ileriye giderek evrim yolculuğuna devam etmiştir.

       Dönencelerde devirler başlar, yükselir ve sona erer. Bilim ve teknikte çok ileriye gitmiş olmak, o toplumdaki insanların illaki ruhsal açıdan da aynı şekilde ilerlemiş olduklarını göstermez (Bu, sadece çağımızın yanılsamasıdır.), bu böyle olabilir veya olmayabilir. Maddi yaşam şartları ve ruhsal evrim tamamıyla birbirinden bağımsızdır; birincisi kanılarımızın geçici kavramı, ikincisi ise ölümsüz olan mutlak gerçekliliktir. Hatta devir geçişlerinin tam olarak senkronize bir şekilde yaşanmadığı dünyamızda kâbileler hâlinde yaşayan, belki de büyük bir medeniyetin arifesinde olan bir topluluk, maddi konfor içinde önceki bir devrin sonuna yaklaşmış bulunan diğer bir topluluktan ruhsal evrim açısından çok daha ileride olabilir. Ruhsal yolculuk, büyük değişiklik gösteren çeşitli şartlarda devam edebilir. Bu dönemde dünyamızda geçici teknolojik gelişmelerin sarhoşluğuyla bilinç ışıklarını yakamamış ve kendileriyle, her türlü şartta asıl ve kalıcı olan ölümsüz, tinsel yanlarıyla ilgilenmeyen insanlığın, dönence sonundaki yaşam şartlarında tutunacak dallarının kalmadığını fark etmesi, ne kadar da hazin olacaktır.

       Burada, iki filozofa kulak verelim. Delia Steinberg Guzman,[47] Maya’nın Oyunları-Yanılsama ve Gerçek adlı eserinde yer alan “Zaman” makalesinde şöyle der: “Zaman uzay gibi bir enerji biçimidir. Uzay bedenlere hizmet eden, zaman ise ruhlara hükmeden boyuttur. …Zamanı ölçmeyi başardığımız düşüncesinin verdiği tatmine rağmen bu başarının o kadar büyük olmadığını gözlemlemeliyiz. Bu doğru olmuş olsaydı fiziksel, psikolojik, zihinsel veya tinsel zamanın birbirinden farklı sürmesi söz konusu olmazdı. Kolumuzdaki saatin bir saati, acının veya hoşnutluluğun bir saati ile aynı değildir; ıstırabın bir saati, zevkten alınan bir saatten çok daha uzundur. İlginç bir kitap okuyarak geçirilen bir saatin de nasıl geçtiği fark edilmez; sevmediğimiz bir şey üzerine çalışarak geçirdiğimiz bir saat, bize sonsuz gibi gelir. Tinsel gelişimle geçen bir saat çok kısadır, az evrilmiş olmamızın getirdiği vicdan azabı ve üzüntüyle geçen bir saat ise bir yüzyıl gibidir. …Bu nedenle hâlâ zamanı ölçmüş değiliz. Çeşitli saat ve dakika türleri vardır ve hepsi de aynı araçla algılanamaz; dahası her zaman türü, bizde aynı etkileri bırakmaz. Saatler, yılların geçişiyle bizi herhangi bir konuda profesyonellere ve âlimlere dönüştürebilir. Bununla birlikte pek çok bedenlenme boyunca evrilmemize yardım edebilecek yegane zaman, ruhsal zamandır. Düşünmeyen, bize göre daha az hisseden bir ağacı düşünün: Ölü yapraklarına ağlamaz, aksine gelecek baharda uyanacağından emin olarak kışın mutlu ve çıplak bir biçimde dinlenir. Zamanın getirdiği değişimlerin hepsinin kökeninde ne yaşlılık ne de ölüm vardır, bunların kökeninde ebedî gençlik bulunur…”

       Sri Ram’ın[48], Human Interest (İnsan İlgileri) eserinde yer alan “Zamanın Peçesi” yazısından yaptığımız bir alıntıyla, zamanın sınırları içine hapsolunamayacak bu konuyu burada bitiriyoruz:

       “Mistik50 Yıldız’ın ışınları, evreni oluşturur; kendisi, ışığın ve yaşamın kaynağıdır. Her fiziksel yıldızın bir güneş olduğunu biliyoruz. Mistik Yıldız, evrenin merkezi Ruhsal Güneş’tir. Uzaklığından dolayı bir yıldız gibi görünür. Bu uzaklık, astronomik evrende olduğu gibi boşlukta değildir ancak zaman ve tezahürdeki uzaklıktır. Her birimiz, aslında ışığın ve güzelliğin spritüel bir küresiyiz. …Zamansal olarak bu geçerliyse sonsuzluğa ait bir bilinçliliği kavrayabiliriz; geçmişin, şu anın ve geleceğin birlikte olduğu bir noktadır çünkü o noktada, bildiğimiz kadarıyla zaman bulunmamaktadır. …Eğer zaman bir yanılsama ise gelecek şu an var olmakta, şu an ve geçmişle birlikte. İçimizdeki kutsal insan daha şimdiden var olmakta, zamanın sınırlamalarının dışında, gelecek görkem ve parlaklığıyla! …Geleceği şu andan ayıran, zamanın peçesidir. …”

       Titanlar’da tanrıların yaratılışı: Kaos (düzensizlik) denilen başlangıçtaki boşlukta, ilk üç ölümsüz varlık ortaya çıktı (Teos düzeni, kozmosun kuruluşundaki tanrısal oluşum): Gaia (Toprak Ana), yeraltı dünyasını yöneten Tartaros ve eşsiz güzelliği birçok tanrının yaratılışına esin kaynağı olan Eros (Aşk). Daha sonra Gaia, eşi olmadan Uranos’u (Gökyüzü Baba) doğurdu. Gaia, aynı zamanda Qurea (Dağlar) ile Pontos’u (Deniz) doğurdu. Gai ile Uranos evlendi; ilk ölümsüz çocukları, üçüz, yüzer kollu devlerdi ve her omuzda elli kolları vardı (Bu da cennetten yer altına, dünyaya kovulduktan sonra Aztek Güneş Takvimi’ndeki, dünyadaki insan evrim skalasının bir ve daha sonraki gelişmelerle ikinci devresine denk geliyor olabilir.). Ondan sonraki ölümsüz çocukları Üçüz Kyklop’lardı. Her birinin alnının ortasında sadece bir göz vardı (Bu olayın da yine cennetten yeryüzüne kovulduktan sonra Aztek Güneş Takvimi’ne göre insanın üçüncü evrim skalasının başına ve ortalarına denk gelmesi mümkündür. Homeros’un Illiad ve Odyssey anlatımında, Troya (Truva) Savaşı sonrası Odysseus’un vatanına geri dönüşü sırasındaki maceralarını anlatan Odysseus’un Yolculuğu’nda, arkadaşlarıyla tek gözlü dev Kyklop’un mağarasına sığınmasını hatırlayalım.). Kykloplar zanaatçılıkta ustaydılar ve daha sonra Olympos Dağı üzerinde tanrılar için saraylar inşa ettiler. Uranos, bu altı çocuğun korkunç gücünden ürktü; her çocuk doğduğunda elini kolunu bağlayarak Gaia’nın bağrına, toprağın derinliklerine (yeryüzüne, dış helezonik katmanlara doğru) fırlattı (Bu da ilk cennetten kovuluşu anlatıyor olmalı. Zaman içinde ölümlü fakat bize nazaran çok daha uzun ömürlü bir yaşama ve üreme ortamına geçiş ki başlarda belki bizlerden çok daha farklı bilimsel bir sistemle de olabilir bu geçiş.). Her çocuk 9 gün 9 gece boyunca düştü (Platonik Yıl’ın 8 katmanın döngüsünü içerdiğini düşünürsek bu ifade, Platonik Yıl’ın iki üst civarı katmanını ifade ediyor olabilir, ayın dünyadan kopmuş bir parça olduğunu ve ikisinin de aynı katmanda, birinci katmanda olduğunu düşünürsek... Astrolojik bir inanca -Al Ghazâlî-[41] göre cennetin 8. katmanın üstünden başladığı söylenmekte, burçların da bu katmanın hemen üstünde olduğuna inanılmaktadır[42]. Ayrıca, Hint felsefesine göre Brahma’nın 9 gün ve 9 gecesini veya her ikisini de içerebilir.). Her çocuk, doğumunun ardından Gaia’nın bağrına atıldıkça onuncu günde, hükümdarlarının adıyla anılan Tartoros’a (Dünya, yeryüzü olmalı.) indi. Uranos, yeryüzünde, güneş ışığının uzağındaki bu noktada Yüz Kollular ile Kykloplar’ı sakladı. Gaia buna öfkelendi ve sessizce intikam zamanını bekledi. Gaia ile Uranos’un diğer ölümsüz çocukları 13 Titan’dı; Helios-Güneş Tanrısı, Selene-Ay Tanrısı, Okeanos-Dünyayı Saran Nehrin Tanrısı, anneleri Gaia gibi kehanet tanrıçaları olan Themis ve Delphoi, zaman içinde evlenip Yunan tanrılarının ebeveyni olan Kronos ile annesi gibi yeryüzü tanrıçası olan kız kardeşi Rhea, dünyanın üstüne düşmemesi için gök kubbeyi tutan en güçlü titan Atlas (Mısır’daki Shu gibi), suyla çamurdan ölümlü insanı ortaya çıkaran Prometheus, ilk ölümlü kadın -Pandora- ile evlenen Epimetheus. Gaia, Uranos’tan intikam almak için büyük bir parça çakmak taşı aldı ve görevi kabul eden en küçük titan Kronos’a verdi. Kronos, bu taşla babası Uranos’u hadım etti ve kopan parçaları denize attı. Bu parçalar, denizde köpük oldu ve Aşk Tanrıçası Afrodit doğdu. Uranos’un iktidarı, bu şekilde sona erdi. Gaia, Uranos’un toprağa akan kanından, kara giysili üç Furia’yı doğurdu (Furious, İngilizcede gözü dönmüş şekilde öfkeli anlamını taşır.). Bu ölümsüz tanrıçaların zehirli yaş akıtan gözleri ve pis kokan nefesleri vardı. Gaia aynı kandan, başka bir grup iğrenç varlık doğurdu (Bütün bunları, öfke ve intikam duygusunun ürünleri olan kusurlarımız olarak da nitelendirebiliriz.). Kronos, gökyüzü tanrısı olunca Kykloplardan korktu ve annesine onları serbest bırakacağına dair sözünü tutmayıp kardeşlerini bağlayarak Tartaros’a hapsetti. Kehanet tanrıçası olan annesi Gaia, Kronos’a oğullarından birinin onu devireceğini söyledi. Kronos ile Rhea’nın kızları Hestia doğdu. Kronos, çocuğun kız olduğuna bakmayıp kehanetten korktu ve Hestia’yı yuttu. Demeter, Hera, Hades, Poseidon adlı dört çocukları daha oldu ve her defasında Kronos, çocukları yuttu. Rhea, altıncı çocuğu Zeus’u, Gaia’nın salık vermesi üzerine Girit’te Diktis Dağı’ndaki bir mağarada Kronos’tan gizli doğurdu. Kronos’a ise kundağa sarılmış bir kaya verdi. Kronos da onu çocuk sanıp yuttu. Bir gün Rhea, Kronos’a bir içki verdi. Kronos tekrar isteyince içeri bir yabancı girdi ve içkiyi o verdi. Zeus’un verdiği içkiyi içen Kronos sırayla; kayayı, şimdi yetişkin olan Poseidon’u, Hades’i, Hera’yı ve Hestia’yı kustu. Rhea, ona kendi hazırladığı kaderden kaçamayacağını söyledi (Aynen insanların kendi hazırladıkları kaderden kaçamayacakları gibi bunun üst planlarda da geçerli olduğunu görüyoruz.). Kronos ve onun tarafını tutan Titanlarla, Zeus ve kardeşleri (ilk Yunan tanrıları); on yıl boyunca savaştılar. Hiçbir taraf galip gelemedi. Sonunda Gaia, Zeus’a Tartaros’ta zincirlenmiş olan Yüz Kollular ve Kykloplar’dan söz etti. Zeus, Tartaros’a inip amcalarını zincirlerinden kurtardı ve onunla birlikte Titanlara karşı savaşmalarını istedi. Onlar da bunu kabul ettiler ve özgürlüklerine karşılık Zeus’a yıldırım şeklinde gök gürültüsü ile şimşek armağan ettiler ve Olympos Dağı’na yerleştiğinde bunlardan daha çok yapacaklarını vaat ettiler. Poseidon’a ise denizde dalgalar meydana getirmek için üç dilli mızrak armağan ettiler. Aynı zamanda bunu Titanlara karşı kullanabileceğini de söylediler. Hades’e ise görünmezlik miğferini verdiler ve “Zamanı geldiğinde kahraman Perseus, canavar Gorgon Medeusa’yı öldürmek için silahına gerek duyacak. O zamana kadar Kronos ve Titan yandaşlarına karşı sana iyi hizmette bulunacak.” dediler. Savaş başladı, hepsi de ölümsüzdü ancak birbirlerini yaralayabiliyorlardı. Silahlarla, yıldırımla dünya sarsıldı. Sonunda Yüz Kollular, Titanları dünyanın altına, Tartaros’a savurdular, zincirlerle bağladılar. Nefret ettikleri Titanların sonuna dek gardiyanlığını yapmaya gönüllü oldular. Atlas, gök kubbeyi omuzlarında taşımaya mecbur oldu. Savaş bitince erkek tanrılar, aralarında kura çektiler. Zeus’a gökyüzü, Poseidon’a deniz, Hades’e de yeraltı tanrılığı çıktı. Zeus, Olympos kraliçeliğinin yanı sıra evlilik ve doğum tanrıçası da olan kız kardeşi Hera ile evlendi. Hestia, aile ocağının koruyucusu oldu. Demeter, ekinler tanrıçası oldu. Hepsi ölümlülere yardımcı olmak için iş bölümü yaptılar. Zeus, diğer birçok tanrının babası oldu; Athena el sanatları, el işçiliği, savunma sanatları tanrıçası; Apollon kehanet, tıp, atıcılık tanrısı; Artemis av tanrıçası; Hermes, Zeus’un habercisi; Persephone yeraltı dünyasının kraliçesi; Ares savaş tanrısı ve Hepahistos şanlı demirciydi. Titanların egemenliği sona ermiş, tanrıların egemenliği başlamıştı (Artık, dünyada dördüncü insan evrim skalası başlıyordu.).

       Yunan mitosunda, diğer mitlerde olduğu gibi insan çağlarının da anlatımı vardır. Yunan ve Hint mitolojilerindeki insan çağları anlatımları, hemen hemen denktir. Görünüşe bakılırsa en son çağın devri (Aztek Güneş Takvimi’ne göre) 3. evrim skalasının sonunda, 4.evrim skalasının başında Altın Çağ’la başlamış ve günümüzdeki Demir Çağ’a kadar süregelmiştir. Her çağın sonunun sıkıntılı olması; mesela, dördüncü evrim skalası ile beşinci evrim skalası arasına denk gelen çağ değişikliğinde yaşanan tufanlar veya arada geçici iyileşmeler, Yunan mitolojisinde örneğini göreceğimiz Kahramanlar Çağı, Kelt mitolojisindeki Tuatha De, zamanımıza yakın yaşanan Rönesans dönemleri gibi tüm bunlar olağan olmalı. Ayrıca bu geçici durumların dünyanın bir tarafında yaşanırken diğer tarafında yaşanmadığını da gözlemleyebiliyoruz. İslamiyet sonrasında Arap Dünyası altın çağını yaşarken (Batı klasiklerinin Eski Yunanca ve Latinceden Arapçaya çevrilip bu iki kültürün birleşmesi, İslam Dünyasını zirveye taşımıştır.) Avrupa, bağnazlığın içinde bir Orta Çağ yaşıyordu. Buna karşın Avrupa, 15. yüzyılda önceleri kendi klasik eserlerini Arapçadan geri çevirerek Rönesans Dönemine girmiş, Doğu ise gerilemeye başlamıştır. Aynı şekilde, çağ dönencesinin dönemlerinde veya evrim skalaları geçişlerinde dünyanın bir kesiminde bir çağ döneminin veya evrim skalasının sonu yaşanırken başka bir bölgede yeni çağ döneminin veya evrim skalasının başının yaşandığı gözlemlenebilir. Devirler, buna göre nispeten kısa bir zaman aralığında tam olarak örtüşmüyor olabilir. Yalnız unutmamalıyız ki genelde döngüsel hareket eden insan çağları dönencesiyle devamlı ilerleyen evrim skalaları (Burada açıklamanın gereksiz olduğu, kendi içinde ilerleyen yedili ve alt yedili katmanlarıyla bir devinimle ki bu devinim, çağlardaki kişilik değişikliğine sebep veriyor.), birbirinden bağımsız olmakla birlikte örtüşen kavramlardır. Şimdi, Yunan çağlarına geri dönelim: 

       “Mükemmel bir Altın Çağ vardı. İlk kuşak öldüğünde Zeus, ikinci kuşak ölümlüleri yarattı. Bunlar, Gümüş Çağın insanlarıydı ve ilkinden daha az erdemliydiler. Bunların vücutları toprağa karıştığında ruhları yer altına indi. Daha sonra Zeus, silahları, aletleri, tunçları olduğu için Bronz Çağın insanları olarak bilinen üçüncü ölümlüler kuşağını yarattı. Bu ölümlüler, Gümüş Çağın insanlarından aşağı, daha acımasızdılar. Tanrılar içinde en çok, Savaş Tanrısı Ares’i sevdiler. Daha sonra Kahramanlar Çağı başladı. Bu insanlar, Gümüş ya da Bronz Çağı insanlarından daha soylu, daha erdemliydiler. Bazıları Troya (Truva)’ya yaptıkları savaşta veya başka savaşlarda öldü. Ancak Zeus, hayatta kalanları dünyanın kenarındaki kutsanmış adalara yerleştirdi (Dikkat edilirse bu bölgelerin aynen dünyanın ekseninin oynamadığı Altın Çağdaki gibi, dünyadaki cennetteki gibi ılıman olduğunu, sert değişikliklerin olmadığı bir iklime ve tabiat şartlarına sahip olduğunu görebiliriz.). Kahramanlar hâlâ orada, Okeanous Kıyısı boyunca, yılda üç kez tatlı meyve aldıkları ülkede yaşarlar (Burada, enteresan bir şekilde tüm dünya en kötü çağ olan Demir Çağı yaşarken bu ara dönem kahramanlarının kötüden korunduğunu görüyoruz.). Keder, artık onlara dokunmaz; sadece normal yaşamlarında kazandıkları onur ve görkemle yaşarlar. Zeus tarafından Tartaros’taki tutsaklığından bu amaçla serbest bırakılan Kronos’un yönetimindedirler. Zeus’un tahıl veren dünyaya yerleştirdiği beşinci kuşak, bizim kuşağımız, Demir Çağının insanlarıdır. … sözlerini tutan namuslu, erdemli insanlar kötü emeller için kaba güç kullananlardan daha az saygı gördükleri zaman, kötü olanlar onurlu olanları incittiği zaman, tanrıların ve ölümlülerin babasına, bizi besleyen dünyada yaşamaya uygun olmadığımızı göstermiş olacağımızdan Zeus, bizim Demir Çağın insanlarını da yok edecektir.”

       Sümerlerde Bereket Tanrıçası İnanna ve kocası Çoban Tanrısı Dumuzi ile ilişkilendirilen bereket törenleri; mevsimleri, baharla gelen bereketin sembolik anlatımını içermektedir. Yer yer Muazzez İlmiye Çığ’ın İnanna’nın Aşkı eserindeki anlatımından pasajlarla bu söylenceyi kısaca aktaralım:

       “Sümer şairlerine göre Tanrıça İnanna; toplumun süsü, Sümer’in neşesidir. Ay Tanrısı Nanna’nın kızıdır. Akadlarda İştar, Musevilerde Astarte, Yunan’da Afrodit, Roma’da Venüs adını taşıyarak yüzyıllar boyu çeşitli toplumların efsanelerinde yaşamıştır. Venüs Yıldızı’nı temsil etmektedir. …O önderliğin, kurnazlığın ve en önemlisi bereketin ve çoğalmanın sembolü olmuştur. …İnanna göğe, yere egemendi. Tanrıların en üstünü Enlil’e istediğini yaptırmayı, en akıllısı Enki’yi aldatmayı başarmıştır. …”

       Hakkındaki söylencelerden en önemlisi ve yaygın olanı, ülkeye bereket sağlayan evlenmesiydi: “Sümer ekonomisi, tarım ve hayvancılık üzerine kurulmuştu. Ürünler ne kadar bol olursa halkın zenginliği ve rahatı o kadar çok olacaktı. Ürünlerin bolluğu, toprağın ve döl yatağının verimli olmasına bağlıydı. …İÖ 3000 yıllarında Sümer düşünür ve din bilimcileri, Sümer’in önde gelen şehirlerinden Uruk’un baştanrıçası olarak kabul ettikleri İnanna’yı kralları ile evlendirirlerse onların verimlilik gücünün, ülkelerine bolluk ve bereket getireceğini düşünmüşlerdir. Uruk’un dördüncü kralı Dumuzi’yi Çoban Tanrısı yaparak Tanrıça İnanna ile evlendirmek üzere seçmişlerdir. …İkisi törenlerle evlendirilmişlerdir. Bu evliliğin ardından İnanna, yeraltı tanrıçası olan kız kardeşi Ereşkigal’i görmeye gider. Ereşkigal, İnanna’nın, yeraltı dünyasına sahip olmak istediğini düşünerek yeraltı kuralına göre onu bir cesede dönüştürür. Diğer taraftan, kardeşinin kocası Dumuzi’yi baştan çıkarsın diye yeryüzüne bir kız gönderir, Tanrıça (İnanna) , veziri Ninşubur’un yalvarmasıyla Bilgelik Tanrısı Enki tarafından kurtarılsa da yerine birini bırakması gerekmektedir. İnanna, yerine birini bulmak üzere yanında cinlerle şehir şehir dolaşmaya başlar. …Tanrıça, kıyamaz hiçbirini vermeye. …Uruk şehrine geldiğinde kocasını …bir kızla tahtına kurulmuş gören Tanrıça, …‘Alın, götürün bunu!’ der. Cinler, Dumuzi’yi yakalar, …yeraltına götürürler. …Dumuzi, yeraltından birçok defalar kaçma girişiminde bulunur. En sonunda, Dumuzi’nin rüya yorumlayıcısı olan kardeşi Tanrıça Geştianna, tanrılar meclisinden Dumuzi’nin yerine yarım yıl yeraltında kalmayı isteyerek kardeşinin yarım yıl yeryüzüne çıkmasını sağlar. Dumuzi, yeryüzüne bahar zamanı çıkarak karısıyla birleşir. İşte bu birleşme sonucu yeryüzünde bütün bitkiler yerden fışkıracak, hayvanlar yavrulayacak, yumurtalar çoğalacak, her tarafa bereket gelecek diye düşünmüş Sümer dincileri ve o günü, yeni bir yılın başlangıcı olarak kabul etmişler. Bu birleşmeyi, ülkenin kralıyla yüksek düzeydeki bir rahibeyi her yeni yılda büyük bir şenlikle evlendirerek sembolize etmişlerdir.” Bu sembolik anlatımın açılımı şöyledir:

       Bir zamanlar, yeryüzünde tanrılarla insanlar bir arada yaşıyorlardı. Altın oranı elde etme yolunda dualite (dişi ve eril)nin mükemmel uyumu şağlanmıştı. Bir gün, Yeraltı Tanrıçası (Mağaranın Efendisi) -Doğu’da Maya, Grek (Yunan)’te Hades, Persephone- insanı yanılsamalarıyla kandırmayı başardı, kendine oyuncak etti. Buna kızan tanrılar, insanları bir başlarına bıraktılar, onları yer altına yolladılar. Bereket, yerini kıtlığa bıraktı. Bilimsel deneylerin ve yanlış uygulamaların sonucunda dünyanın ekseni kaydı. Hep kış oldu; her zaman ılımlı, yaşama ve tarıma uygun olan, cennet misali dünyanın iklim şartları artık değişmişti. İnsanlar aç kaldılar, yaşamak ve ürün almak için artık çok çaba sarf etmeleri gerekiyordu. Böylece, Adem ile Havva dünyadaki cennetten kovulmuşlardı. Onları artık zorlu bir yaşam bekliyordu. Uzun süren bir buzul çağının ardından, insanlara bir yılda yarı zamanlı bir cennet hakkı verildi. Baharla birlikte tabiat canlanmaya, sonbaharla uykuya dalmaya başladı. Bu yüzden baharla başlayan bereket, insanlar için çok önemliydi.

       Yine Muazzez İlmiye Çığ’a dönersek törenlerde tanrıçanın yerine rahibe, tanrının yerine kralın geçtiğini, ikilinin birbirlerine söyledikleri sevgi, aşk, tutku dolu şiirler yazılmış olduğunu ve bunların çeşitli çalgılar eşliğinde söylendiğini anlatıyor ve devam ediyor:

       “Tevrat’ta -Süleyman’ın Şarkılar Şarkısı bölümünde- çok sayıda açık saçık aşk şiiri vardır. …Kilise papazları İsa’yı seven, kiliseyi sevilen; İbraniler ise Yahve (Tanrı)’yi seven, İsrail’i sevilen olarak yorumlamışlardır. 19. yüzyılda ise bunların Filistin düğünlerinde yapılan törenlerle ilgili olduğu söylenmiş, Süleyman’ın Şarkılar Şarkısı bölümündeki şiirlere çok benzediği görülmüştür. …Öykünün izleri Ugarit, Finike, Kenan ve Yunan efsanelerinde de bulunmaktadır. İsrail’e Mezopotamya’dan, doğrudan doğruya ve Suriye yoluyla geçmiştir. …Kutsal evlenme törenleri, İslam dünyasında da iz bırakmıştır. Hıristiyanlar arasında İsa’nın yeryüzüne çıkması, bereket getirmesi inancına dayanan ve Hıristiyan dünyasında yumurtalarla, Easter (Paskalya) adıyla kutlanan yortu ve halkımız arasında Hızır ile İlyas Peygamber’in bulunduğu Hıdrellez Şenlikleri; bu kutsal evlilik töreninin bir uzantısı sayılabilir. Takvimimizde yer alan Temmuz adının aslı da Dumuzi’den gelmektedir.”

       BABİL’DE ZAMAN ANLAYIŞI

       “Mezopotamya’dan bize ulaşan en eski gözlem kayıtları, eski Babil kralı Ammi-Saduka’nın döneminden kalan ve Venüs gezegeninin belirmesi ile güneş arkasında kaybolmasını kaydeden astroloji kehanetleridir. Daha sonraları göksel gözlem kayıtlarının gittikçe arttığı görülmektedir. Asurbanipal Kütüphanesinde bulunan ve ilk satırlarındaki mul-apin (sabah yıldızı) sözleriyle adlandırılan üç tabletlik bir eser, dönemin astronomi bilgisini özetlemektedir. Söz konusu belge, sabit yıldızları üç koşut yola göre sınıflandırır, ay ve gezegenlerin hareketlerini anlatır. Ayrıca, astronomi günlükleri de tutulmuştur. Bunlar temelde gözleme dayandıkları hâlde, özellikle gün dönümleri (yazın güneşin dünyaya en yakın zamanı, kışın güneşin dünyaya en uzak zamanı), ekinokslar (baharın ve güzün başlangıcı), ay ve güneş tutulmaları ve gezegenlerin hareketleriyle ilgili, önceden tahmin edilen bazı veriler de bulunurdu. Selefki astronomi teorileri, her bakımdan çağdaşı olduğu Yunan sistemleriyle karşılaştırılabilecek kadar incelikli ve gelişmişti. Doğru astronomik gözlemlere ulaşılmasını sağlayan temel itici güç, muhtemelen takvimde bir düzen kurma isteğiydi. Buna bağlı olarak belli göksel olayları önceden bilmek gerekiyordu. Eski toplumların çoğu gibi Mezopotamya da ay takvimi kullanıyordu. Ay yılı, güneş yılından 11 gün daha kısadır. İki takvimi birbirine uydurabilmek için takribî üç yılda bir, ek bir aya gerek oluyordu. MÖ 450 yıllarına kadar takvim düzeni, Hammurabi Buyruğu’nun da gösterdiği gibi biraz gelişigüzeldi: [28]

       ‘Bu yıl bir boşluk var. Bundan sonraki ay, ikinci Elulu olarak adlandırılsın.’ Kral, vergilerin her zamanki gibi bir sonraki ayın 25’inde değil, eklenen ayın 25’inde ödenmesi gerektiğini de hemen ekler!  5. yy. ortalarından sonraki bir tarihte (kesinlikle MÖ 380’den sonra) 19 yılda araya 7 gün eklenerek devirli bir takvim kullanılmaya başlandı. Bu takvime, Atina’da benimsenmemesine karşın MÖ 5. yy.da yaşamış olan Yunan astronomuna ithafen, Meton Çevrimi denmektedir. İlkin Babil’de kullanılan bu devirli hesaplama, Selefki ve sonra da Yahudi ve Hıristiyan dini takvimlerinin temelini oluşturmuştur. Aynen Yahudilik ve İslamiyette olduğu gibi Babil’de de ayın başlangıcı, Yeni Hilâl’in görüldüğü zamandır.”

       ANTİK YUNAN’DA ZAMAN ANLAYIŞI

       “Ziraat, hukuk veya dinî konular için Antik Yunan’da zamanın ölçümü büyük önem arz ediyordu. Homeros[29] ve Hesiod[30], ikisi de insanların, zamanı güneş, ay, dünya ve yıldızlarla ilişkilendirebilmelerine karşın Eski Yunan’da kozmosun kronoloji açısından çok etkin olarak incelenmediğinden bahseder. MÖ 6. yüzyılın başlarında Thales’le[31] birlikte, astronomi biliminde çok ilerleme kaydedilmiştir. Bu dönemden sonra Yunanlılar hassas takvimler ve güneş saatleri geliştirmek amacıyla yıldızlardan faydalanmışlardır. Thales’le başlayıp Callipus’a[32] uzanan Yunan astronomi bilimindeki gelişmeler, filozoflardan halk tabakalarına kadar zamanı daha iyi tanımlayabilme fırsatı vermiştir. Homeros’un Illyada ve Odisea adlı eserinde zamana ilahî bir kimlik verilmekle beraber bu kavram, dünyanın devinimiyle de ilişkilendirilmiştir. Yunanlı Astrolog Geminus[33], Elementa Astronomiae adlı eserinde; Odisea’dan, güneş ışınının değişik zaman dilimlerinde hüküm sürdüğü dünyanın coğrafi bölgelerinden bahsederken bir pasajda değinmiştir. Söz konusu pasajda, Laestrygonslu Telepylus’un bir günde uykuyu feda ederek iki tam gün çalışabildiğinden bahsedilir zira orada gece ve gündüzün harcamaları birbirine yakındır. Geminus, bu bölgenin 24 saat gündüzün yaşandığı Kuzey Kutbu’na yakın bir coğrafyada bulunduğundan bahsetmiş ve bu durumun dünyanın kendi etrafındaki dönüşünden kaynaklandığını da açıklamıştır. Homeros ve çağdaşları, değişken gün uzunluklarının astronomiye dayanan nedenlerini tam anlayamamakla beraber bu durumun en azından astronomiye veya coğrafyaya ilişkin döngülerden ileri geldiğinin farkındaydılar. Hesiod, İşler ve Günler adlı eserinde astronominin daha sofistike bir anlatımına yer vermiştir. Hassas olmayan, halkın kullandığı takvimlere güvenmek yerine tabiatı gözlemlemeye dayalı bir anlayış sergileyerek, zamanın çizelgesini hazırlarken gün dönümlerine, gece ve gündüzün eşitlendiği ekinokslara (iki mevsim dönümü) dayalı bir çalışma yürütmüştür. Hesiod, güneş sistemini tam olarak bilimsel şekliyle kavrayamamış olmakla beraber eseri, zaman ve astronominin bağlantısının farkındalığını çok güzel sergilemektedir. Buna ilaveten, aya dayalı takvimden güneş modeline geçişin göstergesi olmuştur. Sokrat Öncesi Yunanistan’da, MÖ 5. yüzyıla dayanan bilimsel bir takvime rastlanmamasına karşın bu konuya ilişkin daha sonraki gelişmeler, MÖ 4. yüzyılda yaşamış olan, Sokrat Öncesi filozofların keşiflerine dayanmaktadır. Eski Yunanlıların zamanı anlamaları ve ölçebilmeleri yolunda en çok katkısı bulunan Pre Sokratik (Sokrat Öncesi) filozofların başında Anaximander[34], Pythagorean[35] (Pisagor) Okuluna mensup olanlar ve Anaxagoras[36] gelmektedir. Aslında tüm Pre-Sokratik filozoflar, kozmoloji hakkında teoriler geliştirmişlerdir. Bu arada, güneşe ilişkin devinimlerin temel teorilerini geliştiren Pre Sokratik Filozof Miletli Thales’ten (Milet, Aydın-Söke arasındaki antik kent) söz etmeden geçemeyiz. Thales güneş tutulmalarının, güneşin, ayın ve dünyanın hareketlerini incelemiş; yörüngelerini tam olarak hesaplamış ve üçünün bir hizaya gelmesinin belli bir dönencede gerçekleştiğini keşfetmiştir. Bu da zamanın anlaşılabilmesi ve ölçülebilmesine çok önemli katkı sağlamıştır. Thales’ten 35 yıl sonra Miletli Anaximander, zamanın ölçülebilmesine önemli katkılar sağlayan astronomi konusunda önemli çalışmalar gerçekleştirmiştir. Güneş Saati (gnomon)’ni tanıtmıştır ki Heredot bunun daha önce başka uygarlıklarda da olduğunu iddia etmiştir. Bu güneş saati, iki tahta parçasının birbiriyle dik açı teşkil edecek şekilde birleştirilmesinden ibaretti. Eski astrologlar, gnomonu kullanarak gölge iz düşümleriyle zamanı ölçebiliyor ve ekinoks zamanlarını önceden belirleyebiliyorlardı. Anaximander, dünyanın yuvarlak (tam küre değil, silindirimsi) olduğunu, ayın ışığının, ayın güneşin ışığını yansıtmasıyla oluştuğunu ve daha önceki inançların aksine dünyanın güneşten daha küçük olduğunu söylemekle beraber dünyayı evrenin merkezi olarak görmeye devam etmiştir. Anaximander, zamana felsefi bir açıdan yaklaşmıştır. Dünyanın dönüş hızının sabit olduğunu, bir yöne çekmelerin diğer yöne çekmelerle eşit olduğunu, eşit sayıda sıcak günlerin eşit sayıda soğuk günlerle karşılandığını ve böylece zamanın, değişmeyen rotasıyla dengeyi sağladığını iddia etmiştir. [37]

       Zaman felsefesi, zamanın dairesel bir devinime sahip olduğunu söyler, bu da kozmolojik olgunun döngüsel olarak gözlemlenebileceğine dair görüşle de uyumludur. Anaximander, zamana ölçülebilir bir dinamik getirmiştir. Dünyanın yuvarlaklığını kabul etmesi, onun astronomiye dair hesaplar yapmasına olanak sağlamıştır. Gün dönümlerini ve ekinoksları tam olarak önceden belirleyebilen güneş saati, daha sonra tropik takvimlerin gelişmesini sağlamış ve böylece gün içindeki zaman tam olarak ölçülebilmiştir. Pisagorlular, ilk olarak evrenin merkezinin dünya değil, güneş olduğunu söylemişlerdir (Fakat onları takip edenler, bu görüşü bir türlü benimseyememişlerdir.). Bunun sonucunda Pisagorlular, tutulmaların esas sebebini açıklayabilmişlerdir. Güneş Sistemi’nin bu derece üst düzeyden algılanabilmesi, çok daha hassas bir zaman ölçümüne yol açmıştır. Anaxagoras’ın evren modeli Pisagorlulara uymakla birlikte o, dünyanın evrenin merkezi olduğu görüşünden vazgeçememiştir. Pisagorluların tutulmalara ilişkin açıklamalarına genelde katılmış, bu görüşü biraz daha ileriye taşımış ve tutulmaların yeni ay dönemlerinde gerçekleştiğini söylemiştir. Anaxagoras, ay tutulmasının dünyanın güneş ışığının aya ulaşmasını engellemesiyle gerçekleştiğini söyleyen ilk filozof olmuştur. Bu buluşun en önemli noktası, ayın yörüngesinin farkındalığının ortaya konması ve kendi yörüngesindeki hareketinin, bir aylık dönem içinde onu bir defa engelleme noktasına getirmesidir. Sokrat Öncesi filozofların astronomi üzerinde çalışmaları, takvim ve güneş takvimleri konusunda zamanın hassas ölçümü açısından gerekli araç ve teorileri sağlamıştır. Daha önce Mısır takvimini anlatırken Heredot’un, ikinci kitabında Yunan ve Mısır takvimlerinden detaylı olarak bahsetmiş olduğunu, her iki toplumun da dünyadaki zaman ve yıldızlar arasındaki ilişkinin çok iyi farkında olduğunu söylediğini belirtmiştik. Hatırlanacağı üzere, her iki toplum da ay takviminin kısıtlamalarının farkına varmış ve ay takvimini mevsimlere uydurmakta zorluk çekmişlerdir. Yunanlılar ise ay takviminin mevsimlere uyum sağlayabilmesi amacıyla her iki yılda bir, yıl hesaplarına ay eklemişlerdir.”

       Görünüşte her iki toplumda da doğrudan ay takvimi kullanılmasına karşın mevsimlere uyum sağlama çabaları sonucunda dolaylı da olsa güneş takvimine uymak zorunda kalmışlardır. Eudoxus’un[38] görüşü, şöyleydi: Evrendeki küreler, eş merkezliydi ve dünyanın konumu merkezdeydi. Her bir kütle, kendi kutbu etrafında devamlı dönen bir kürenin ekvatoruna bağlı bir yörüngede dönüyordu ve bu küreler iç içeydiler, sanki bir süper kürenin katmanları gibiydiler. Eudoxus, toplam üç küreden bahsetmiş ve bunların güneş, yıldızlar, ay ve planetleri taşıdığını söylemiştir. Eudoxus’un evrensel modeli, güneş ve ayın hareketlerini açıklamış, astronomların bunların pozisyonlarını gerçeğe çok uygun olarak tanımlamalarına olanak sağlamıştır. Kürelerin dönüş hızlarının hesaplanmasıyla döngüler hesaplanmış ve böylece ilkel güneş saatine göre daha üstün olan matematiksel hesaplar devreye girmiştir. Callipus, Eudoxus’un Eş Merkezli Küreler Teorisi’ni geliştirmiş ve buna iki katman daha ilave etmiştir. Eudoxus, güneş ve ayın dönüş hızlarının sabit olduğunu söylemiş, Callipus da buna katılmıştır (Aslında ay dünyaya yaklaştıkça daha hızlı hareket eder, aynen dünyanın güneşe yaklaştıkça daha hızlı hareket etmesi gibi.). İki ilave katman, daha karmaşık olmasına karşın güneş hesaplamalarının gerçeğe daha da uygun olmasını sağlamıştır.

       Platon[39]nun astronomi alanındaki çalışmaları, zamanın ölçümü açısından Eudoxus kadar hassas olmasa da mitolojiyle bağlantılıdır. Açıkça, astronomi ve zamanı ilişkilendirmiştir. Ekinoks ve gün dönümleri üzerinde durmasına karşın halkın kullandığı günlük zaman ölçümü ve takvimlerle pek ilgilenmemiştir.  Eudoxus ve Callipus’a benzemekle birlikte, evrendeki kütlelerin bütünün katmanları olarak değil de evren bütününün sarmal, salyangoz misali helezonik bir yapıya sahip olduğu doğrultusunda bir görüşe sahiptir. Platon’un, güneş sistemi açıklamasında Ay, ‘dünyaya en yakın göksel kütle’ olarak tanımlanmıştır. Onun tanımıyla; güneş, dünyanın ve ayın üstünde, helezonik yapının bir üst sarmalında (üste doğru ilerleyiş, merkeze doğru olmalı; aynen Plotinus’un merkezkaç harekete direnç göstererek dıştan içe, Mükemmel’e, en üst Arşetip’e, Tanrı’ya ilerleme misali) yer almaktadır. Güneş ise helezonda, Hermes tarafından kutsal sayılan Sabah Yıldızı’nın bir altındaki sarmalda yer almaktadır. Platon’a göre bu dördüncü sarmal, Güneş’in bulunduğu sarmal ile aynı hızda fakat ona ters istikamette dönmektedir. Geri kalan diğer planetler, kendi yörüngelerinde bulunmaktadır. Platon, bu planetlerin dönüşlerini yörüngelerinin büyüklüğüne bağlı olarak değişik zamanlarda tamamladıklarını söylemiştir. Zaman biriminin gün ve geceyle başladığını, Ay’ın kendi yörüngesini tamamlamasıyla bir ay, güneşin kendi yörüngesini tamamlamasıyla bir yıl geçtiğini belirtmiştir. Platonik Yıl veya Platon’un ‘Mükemmel Yıl’ diye adlandırdığı yıl, sekiz iç içe helezonik sarmal döngünün bir dönüşü tamamlama süresidir (Maya Takvimi’ni anlatırken H. P. Blavatsky’nin ‘Bir Gizem Ülkesi’ makale serisinden dördüncüsündeki bir pasajla verdiğimiz örnekte de bahsi geçmektedir. Orada, bu sürenin 26.000 sene olduğu ima edilmiştir.). Platon, en doğru zaman hesabının güneşe göre yapılabileceğini söylemiştir.

                                                                             ESKİ TÜRKLERDE ZAMAN ANLAYIŞI

       Yaşar Çoruhlu, Türk Mitolojisinin Anahtarları’nda verilen:

       “Dünya bir deniz idi, ne gök vardı ne bir yer! Uçsuz bucaksız sular içreydi her yer… Tanrı Ülgen uçuyor, yoktu bir yer konacak. Uçuyor, arıyordu katı bir yer, bir bucak! Kutsal bir ilham ile nasılsa gönlü doldu. Kayıptan gelen bu ün, ona bir çare buldu. Göklerden gelen bir ses, Ülgen’e buyruk verdi; ‘Tut önündeki şeyi, hemen yakala!’ dedi.

       Denizden çıkan bir taş, fırladı çıktı yüze. Hemence taşı tuttu, bindi taşın üstüne!

       Göklerin emri ile bulunca Ülgen durak, artık vakit gelmişti gökleri yaratacak!

       Bir Ak Ana (Ak-ene) var idi, yaşardı su içinde, Ülgen’e şöyle dedi, göründü su yüzünde: −Yaratmak istiyorsan sen de bir şeyler Ülgen, Yaratıcı olarak şu kutsal sözü öğren! De ki hep, ‘Yaptım, oldu.’ Başka bir şey söyleme! Hele yaratır iken, ‘Yaptım, olmadı!’ deme!

       Ülgen yere bakarak, ‘Yaratılsın yer!’ demiş. Bu istek üzerine, denizden yer türemiş. Ülgen göğe bakarak, ‘Yaratılsın gök!’ demiş. Bu buyruk üzerine, üstünü gök bezemiş.

       Tanrı Ülgen durmamış, ayrıca vermiş salık. Bu dünyanın yanına, yaratılmış üç balık. Bu büyük balıkların üstüne dünya konmuş; balıklar çok büyükmüş, dünyaya destek olmuş. Dünyanın yanlarına, iki de balık konmuş. Dünya, gezer olmamış, bir yerde kalıp donmuş.” (Altay Yaradılış Destanı’ndan)

       Diğer destanlarda da gördüğümüz bilinçsizlik okyanusu (kaos)na karşın burada dişil, ana olan Mutlak Bir (Teos-tanrısal düzenleme), eril hayatsallık ve Ülgen’in buyruğu (kozmos) görülmektedir. Şöyle de düşünülebilir: İlksel suların ötesinde bir Zihin vardır, onun hayat veren yüzü Ku (Kutsal Ene), Ülgen (muhtemelen oğul, dünya evrimini tamamlayıp yaratıma destek verme hakkını kazanmış oğul insan) aracılığıyla düzen kurmaktadır. Kırım Tatarları, dünya okyanusunda büyük bir balık olduğunu ve balığın üzerinde, boynuzlarıyla dünyayı taşıyan bir boğa bulunduğunu ileri sürerler (Mısır’da Tanrı Nun’un kolları ve elleri üzerinde ilksel sulardan çıkardığı düzen, kayık-kozmos; Isis Hator’un boynuzları üzerinde taşıdığı evren-dünya-kozmos; Hint’te okyanustaki sonsuzluk yılanı Ananta ve Hitit’teki boğa misali. Ayrıca buradaki iki balıkla dünyanın sabitlenip düzenlenmesi, dünya-kozmosun sabitlenmesi; kozmosun nispeten bir müddet için de olsa bir görünüp bir kaybolmasını önlemek ve bir süreliğine kalıcılığını korumak olarak da algılanabilir. 

       “Batı Sibirya-Volga arasındaki Tatarlar da dünyanın büyük bir boğa tarafından taşındığına inanmaktadır. Bir Kırgız hikâyesinde kozmik okyanustaki sisin içinden çıkan bir taş üzerinde ayakta duran dünya boğasından söz edilir. Kainatın bütün tezahürlerini gök ve yir-sub/v (Eski Türklerde yeryüzü)nin temsil ettiği birbirine zıt fakat birbirini tamamlayan iki evrensel nefesten oluşmuş olarak kabul eden sistem, proto-Türk (bazı antropolojik görüşlere göre kadim dönemlerde Türkler ve Çinlilerin bir topluluk olduğu, sonradan ayrıldıkları ve de bu halk topluluğunun, 4. evrim skalasının, Atlantis’in bir parçası olduğuna dair görüşler mevcuttur. Her iki halk topluluğunun, bilhassa Türklere nazaran başka topluluklarla çok daha az karışmış olan Çinlilerin teknolojiye çok yatkın olmaları, 4. evrim skalası konusunda destekleyici faktör olabilir.) ve Türklerin en eski, belki de öz kozmolojisiydi. W. Eberhard’ın, Çin Tarihi eserinde, çoğunluğunu proto-Türk saydığı Çulardan (MÖ 1059-249) önce, bugünkü Kuzey Çin’e hakim olan Şang Sülalesi Döneminde, Ti denilen gök tanrısına, doğa güçlerine ve atalara ibadet ediliyordu. Fakat Şangların kozmolojisi, dağınık inançlardan ibaretti. Böylece kainatın çeşitli tezahürlerini mekân ve zaman içinde tüm evreni kapsayan bir düzen olarak açıklama girişimi, proto-Türk sanılan Çulara atfedilmektedir. Çular, bu kozmolojiyi ana vatanları olan İç Asya’dan getirmişlerdi. Gök ve yer-su dikotomisi (iki ilkeli sistem-dualite)nin Türkler tarafından ne şekilde düşünüldüğünü ve bu iki ilkenin çeşitli oluşumlarını, bir Türkçe metin anlatmaktadır. IX. yüzyıldan olduğu sanılan bu metin, kısmen Çinceden çevrilmişti. Bu bir Budizm metni olmakla beraber aktarılan kısım, Çin-Türk kainat düşüncesinden esinlenmişti:

       Bu yırtınçüda üstün tengri yaruk titir, altın yagız yir kararıg titir. Kün-tengri yaruk titir, Ay tengri kararıg titir. Oot yaruk titir, suv kararıg titir. Er yaruk titir, tişi kararug titir. Bu yirli-tengrili, tişili-irkekli bir gerü kavışıp kamag tınlıglı-tınsızlı, iki türlü ed togar, belgürer… Künli aylı karışu-kavuşu yoruyor. Ötrü yaylı, kışlı tört öd bolur. Tört öd içinte, yana ikiler öd adrılur, sekiz yansı kün bolur.

       Bu kainatta üstteki gök parlaktır, altta yağız yer karanlıktır. Güneş tanrısı parlaktır, ay tanrısı karanlıktır. Ateş parlaktır, su karanlıktır. Er parlaktır, dişi karanlıktır. Bu yerli göklü, dişili erkekli (ilkeler) kavuşursa bütün canlı ve cansız, iki türlü varlık doğar, belirir… Güneş ve ay karışıp kavuşarak yol almaktadır. Bundan ötürü, yazlı kışlı dört mevsim olur. Dört mevsim içinde (her mevsim) yine ikişer zamana ayrılır, sekiz yeni gün doğar (Yeni günler, Çince chieh; dört mevsimin ilk günleri, ilkbahar ve sonbahar ekinoksu–günler ve gecelerin aynı uzunlukta olduğu iki devir ile yaz ve kış gün dönümü günleri–en uzun gün ve en uzun gecedir.).” Bu metinde aynı zamanda, mevsim dönencelerinin Eski Türklerce açıklanışını buluyoruz.

       Şimdi de Emel Esin’in Türk Kozmolojisine Giriş adlı eserinden, Eski Türklerin zaman hakkındaki düşüncelerini aktaralım:

       “Çin’de ve Türklerde göğün kutbu sayılan Kutup Yıldızı, Türkçe adıyla Altun/Temür-Kazguk (Altın veya Demir Kazık), Çin astrolojisinde gök hükümdarı denen göksel tanrının sarayı sanılıyordu. Kutup Yıldızı’nın etrafındaki yıldızlar, hükümdarın ailesine ve etrafındakilere benzetiliyordu. Türkçede ‘Yitiken’ (Yedi Kanlar) denen Büyükayı yıldız takımının hükümdarın arabası sayılıp Kutup Yıldızı’na bağlı olarak mevsimler boyunca gökyüzünde dairesel şekilde hareket ettiği ve yıllık takvimi belirlediği kaydedilmişti. Böylece, gök tanrısının veya arabasının yıllık bir hareketi olduğu farz ediliyordu. Aynı düşüncenin, Türklerde on iki yıllık bir zaman aralığı şeklini aldığı; şu Kök Türk Kitabesi’ni akla getirmektedir:

       -Üze kök-tengri han lui yılka- (Üstte gök tanrısı han, ejder yılında).

Türkler de göğün Altun/Temür-Kazguk etrafında döndüğünü sanıyorlardı. Türklerde, Yitiken’in yıllık hareketi boyunca, her ayın belirli bir gününde bir mum yakarak ayin yapma geleneği vardı. Çin’de milat sırasında yapılan taş kabartmalarda, Yitiken, bir tanrının bindiği araba şeklinde resmedilmiştir. Güneş ve ay tanrılarının da arabayla döndüğü sanılırdı. Böyle düşünceleri temsil eden bir kapı resmi, bir Kök Türk mezarı yanında bulunmuştur. …”

       Eski Mısır metinlerinden Grekçe, Latince, Arapça ve Kopt dillerine de çevrilmiş olan ve (Kitabu’l- esrar, Risale fi ilm el-ketif, Adab ül-felasifa, Kitab şerh ül-suver’i gibi) Hermes’e atfedilenlerin içinde Grekçeden çevirileri olan “Corpus Hermeticum” metinlerini ve bazı gnostik öğretileri içeren Hermes[43]- Metinler ve Çalışmalar adlı eserin II. Bölüm, 5. kitabındaki 17. Madde’si; “Büyük Ayı, kendi etrafında döner ve bütün Evreni kendisiyle birlikte taşır. Kimdir bu aracın sahibi ve kim kullanır onu?” şeklindedir.

       İşte tam bu noktada, size daha önce aktardığımız iki ayrı yazıya dönelim:

       I. Eski Yunanlıların zaman hesaplamalarını anlatırken Platon’un bu konudaki çalışmalarını içeren şöyle bir bilgi vardı: “Platonik Yıl veya Platon’un ‘Mükemmel Yıl’ diye adlandırdığı yıl, sekiz iç içe helezonik sarmal döngünün bir dönüşü tamamlama süresidir.”

       II. Aztek Güneş Takvimi’yle başlayan II. Bölüm’e geçerken Helena Petrovna Blavatsky’nin Hindistan Aymar’da çıkarmış olduğu Theosophist dergisinde “Bir Gizem Ülkesi” başlığıyla dört bölümden oluşan seri makalesinin 1980 Ağustos sayısında yer alan son bölümünden bir parça aktarmış ve HPB’nin Dr. Heath’ten bir alıntısına da yer vermiştik:

       “Kansas’tan Dr. Heath’e duyduğumuz minnettarlığımızı ifade ederken onun yetkin ve ilgi çekici raporu bize birçok gerçeği ve ihtimali gösterdiği için son satırlarını nakletmek isteriz: ‘On üç bin yıl önce’, diyor, ‘Vega veya Lyrae, Kuzey Kutup Yıldızı’ydı, acaba o günden beri gezegenimizde ne kadar değişim gözlemledi? Kaç tane ulus ve ırk hayata başladı, görkemlerinin zirvesine yükseldi, sonra da çöktü ve de on üç bin yıl daha geçtiğinde kuzeydeki yerini tekrar alacak ve böylece Platonik Büyük Yıl’ı tamamlayacak. O zamanlar bizlerin yerini dolduracak olanları bir düşünün; onlar bizim tarihimiz hakkında, bizim bizden öncekilerin tarihi hakkında bildiklerimizden daha fazla mı bilgi sahibi olacaklar?...’ ”

       Büyük Ayı’nın yedi yıldızı olduğu ve belirli zaman periyotlarıyla bu yıldızlardan her birinin sırayla, bizim değişmeyen tek bir yıldız gibi algıladığımız Kutup Yıldızı’nın yerine geçtiği iddia edilir. Bu görüşü ve yukarıdaki bilgileri de göz önüne alırsak varacağımız nokta; Kutup Yıldızı gibi gördüğümüz yıldızın 8. katmanda bulunup güneş, dünya ve ayın da dâhil olduğu tüm alt katmanları yörüngesindeki bir tam dönüşüyle birlikte çeviren Büyük Ayı’nın sıradaki yedi yıldızından biri olduğudur. Büyük Ayı, yörüngesinde tam bir dönüşü gerçekleştirdiğinde Büyük Platonik Yıl tamamlanır. HPB’nin Dr. Heath’in Raporu’ndan aldığı bilgiye göre Vega veya Lyrea tekrar Kuzey Kutup Yıldızı olduğu zaman, bu büyük döngü tamamlanır. Aynı bilgiye göre bu döngü 26.000 yılda tamamlanır, 1880 yılında bu döngü ancak yarı zamanını doldurmuştur ve bir döngünün daha tamamlanması için yaklaşık 12.800-12.900 seneye ihtiyaç vardır. Eski medeniyetlerin Büyük Ayı’nın yörüngesine bu kadar önem vermeleri, nispeten daha küçük bir devirselliğe işaret ediyor olabilmesidir. Bütün bunlar, Dr. Heath’in, raporunda değindiği ve Blavatsky’nin de bir makalesinde yer verdiği bilgiler ile Platon’un söylediklerinin dışındakiler; bilim tarafından da ispatlanmadığı müddetçe varsayımdan ileri gidemez. Ayrıca eski toplumlarda ayının özel bir yeri olmasını ve hatta eski Avrupa ülke, derebeylik ve aristokrat ailelerinin flamalarında ayı sembolüne yer verilmesini de göz ardı edemeyiz (Merovingian  Hanedanı’ndan, Dagobert soyundan gelen Plantard Ailesi-Chateau Barberie, Nerves Fransa, The Holy Blood and the Holy Grail-Kutsal Kase Kutsal Kan, Michael Baigent, Henry Lincoln, Robert Leigh.).

       “Hindular, kadim dönemlerden beri zamanı çok geniş bir perspektiften ele almışlardır. Zaman anlayışları döngüseldir. Kozmik döngüleri gözden geçirdikten sonra bunun mitolojideki iz düşümünü inceleyeceğiz.[15]

       En büyük kozmik döngü, MAHAYUGA’dır. Büyük Çağ olarak görülen bu çevrim, ardı ardına dört döngüden oluşur: KRITAYUGA, TRETAYUGA, DVAPARAYUGA (DVAVPAYANAYUGA), KALIYUGA ve bunlara, CHATURYUGA (Dört Çağ) da denir. Geleneksel hesaplamada, bir Chaturyugalık çağın süreleri eşit değildir. Bir Chaturyuga’nın art arda gelen dört çağı şu sıraya göre, eşit olmayan bir biçimde bölünür:

       1 KRITAYUGA                   = 4800 tanrısal yıl

       1 TRETAYUGA       = 3600 tanrısal yıl

       1 DVAPARAYUGA = 2400 tanrısal yıl

       1 KALIYUGA                      = 1200 tanrısal yıl

       1 MAHAYUGA                  = 12000 tanrısal yıl

       Bir tanrısal yılın 360 insan yılına eşit olduğu düşünüldüğü için bu döngüler şöyle bölüşülür:

       1 KRITAYUGA        = 1.728.000 insan yılı

       1 TRETAYUGA                   = 1.296.000 insan yılı

       1 DVAPARAYUGA = 864.000 insan yılı

       1 KALIYUGA          = 432.000 insan yılı

       1 MAHAYUGA       = 4.320.000 insan yılı

       *Gökbilimci Aryabhata ise her bir yugayı 1.080.000 insan yılı olmak üzere eşit yıllara ayırarak mahayugayı yine 4.320.000 insan yılı olarak hesaplar.

       BİN MAHAYUGA, Brahma (Hint felsefesinde; en büyük Tek, en üst noktadaki Bir, evrenin yaratıcısı)’nın bir günü (gündüzü)nü oluşturur. Buna göre Brahma’nın bir günü (gündüzü), 4.320.000.000 insan yılıdır. Hint felsefesine dayalı mahayuga zaman döngüsü; bir dünya (devre)nın ortaya çıkması, gelişmesi ve yok olmasına karşılık geldiği, bütünlüğü içinde bu çevrimin ardından yeni bir mahayuganın gelmesi gerektiği, evrenin yok olmasına dek bunun böyle süreceği fikrine dayanır.

       Dört yuganın ilki olan krıtayuga, insanların son derece uzun yaşadığı ve her şeyiyle yetkin olduğu altın çağdır. Erdemin, bilgeliğin ve tinselliğin en küçük bir bilgisizlik ya da kötülük kırıntısı olmadan egemenlik süreceği ideal çağdır bu. Ne nefret ne kıskançlık ne acı ne korku ne de tehlike bilinir bu çağda. Yine bu dönemde tek tanrı, tek yasa, tek din, başka bir deyişle bütünde birleşim hâkimdir. Her birinin kendine ait görevleri bulunan ve ödevlerini hiç çıkar gözetmeden gerçekleştiren kastlar vardır.

       Tretayuga; insanların, ömürlerinin yalnız dörtte üçünü yaşadığı; kötülüğün ortaya çıkıp bölünmenin, insanların eylemlerinde ilk gevşemelerin, ayin sungularının başladığı çağdır. Kısacası, bu dönemde ödevin önemi hafiflemeye başlar. Dürüstlük, dörtte bir oranında azalır.

       Dvaparayuga; kötünün güçlerinin iyinin güçleriyle denk olduğu, dürüstlüğün, erdemin ve tinselliğin yarı yarıya azaldığı çağdır. Bu devirde hastalıklar ortaya çıkar, insanlar ömürlerinin ancak yarısını yaşarlar.

       Kaliyuga, hâlen içinde yaşadığımız çağdır. Gerçek erdem unutulduğu için bu çağda çatışmalar çoğalır; bilgisizlik, dinsizlik ve kötülük büyür. Hastalıklar, kuraklıklar, öfke, açlık, korku ve umutsuzluk hepsi birden insanlığı sarsar. Bu çağda, başlangıçtaki dürüstlüğün yalnızca dörtte biri kalır. Kötünün güçleri, iyinin güçlerine egemen olur. Kali, kavga ve savaş anlamına gelir. Bu çağ, Altın Yuga’nın dörtte bir uzunluğundadır ve dharma (insanın evrensel düzen içindeki görevi), dört ayağının sadece birisi üzerinde kendisini sürükler. Büyük Tanrı Vişnu, dünyadaki yaşamın yıkıcısı olan Şiva Rudra biçimini almıştır ve yine bu dönemin baştanrısıdır.

       Kaliyugada insanlar, ahlaki erdem yerine, sahip oldukları para ve mal miktarına göre toplum içinde yerlerini alırlar. Erdem derecesi, sadece maddi refahla  ölçülür. Evlilikte, koca ve karıyı birbirine sadece cinsel tutku bağlar. Halk, art arda gelen yalanlar sayesinde yaşamda başarılı olur ve tek eğlence kaynakları, cinselliktir. Sürekli olarak açlık, hastalık ve ölüm korkusuyla yaşarlar. İnsanlar, artık ömürlerinin dörtte birini yaşarlar. MÖ 3101’de başlamış olan bu çağ, 1200 tanrısal yıl (432.000 insan yılı) sürecektir. Bir yıkımla bu çağ sona erecek, yeni bir chaturyuga (yukarıda anlatılan ve dört çağı kapsayan dönence) başlayacaktır.”

       Aztek Güneş Takvimi’ni incelerken dört insan devresinden, dört kusurlu yaradılıştan bahsetmiştik; oradaki evrim yolu ile Hint söylencesinde anlatılan mahayuga döngüsü aynı olmamakla birlikte ilişkili, birbirleriyle çakışan noktaları olmalı. “İnsanın evrim yolculuğundaki dönemler içindeki bazı belirli devrelerde mahayuga başlar, sürer ve biter; başlangıç ve bitiş zamanları ise dönemlerin özelliğine göre değişebilir.” diyebilir miyiz?

       Şimdi de Hint söylencesindeki bin mahayuga süren gündüzün sonunda yine bin mahayuga süren geceye ve yeni bir günün müjdesine göz atalım:

       “Büyük Tanrı Vişnu, Şiva Rudra’ya dönüşecek ve dünyadaki tüm yaşamı yok edecektir. Her üç dünya; gökyüzü, yeryüzü ve yeraltı korkunç bir sıcakla kavrulacaktır. Büyük tufan tüm yaşamı yok etmeye başladığında büyük bir altın yumurta (potansiyel kozmos) ortaya çıkacak; bu yumurta, tufan öncesi dünyada var olan tüm hayat biçimlerinin tohumlarını taşıyacak; (Nuh’un Gemisi sembolik anlatımında olduğu gibi) dünya sulara gömülürken sınırsız okyanusun suları (kaos)[16] üzerinde bu yumurta, güvenlik içinde yüzecektir. Vişnu uyuyacak, uzun bir bin Mahayuga gecesinin sonunda uyanacaktır. Göbeğinde muhteşem bir lotus (nilüfer) çiçeği çıkacak ve o dünyadaki yaşamın yaratıcısı Brahma (teos), çiçekten çıkacaktır. Lotus (Kökü toprakta, gövdesi suda, çiçeği havadadır.), üç dünya (toprak, su, hava)nın temeli olacaktır. Brahma çiçekten çıktıktan sonra onun üzerinde dinlenecek, tüm hayatın öldüğünü kavrayan Brahma, yeniden doğuş sürecini harekete geçirmek için yumurta (kozmos-evren)yı kırarak açacaktır. Böylece Vişnu, ‘Tanrı Brahma’ olarak dünyanın yaşamında yeni bir günü, yeni bir bin Mahayuga dönencesini müjdeleyecektir.[17]

       Bir Mahayuga döngüsünün dört döneminde, iyi ve kötü güçlerin değişen dengeleri yatmaktadır. Bu simgeselliğin kökeninde, ikilik (dualite ile eş anlamlı dvaita) yatmaktadır. Güneşle ilişkilendirilen Vişnu ve fırtınayla ilişkilendirilen Rudra, Hint efsanelerinde kadim dönemlerden beri vardır. Hindular, Vişnu’ya birinci derecede önem vererek Rudra’yı onun yıkıcı yönünün temsilcisi hâline getirmişlerdir (Cemal ve Celal gibi). Hindu Yaradılış Söylencesi, Vişnu’yu üç biçimde ortaya koyar: Dünyadaki yaşamın yaratıcısı Brahma olarak, dünyadaki yaşamın koruyucusu Vişnu olarak ve dünyadaki yaşamın yok edicisi Şiva Rudra olarak. Her insanın evrensel yasaya uygun olarak, ruhsal yolculuğunda üstüne düşen görevi (dharma) yerine getirerek yaşamını sürdürmesi; evrensel düzenin gerekliğinden kaynaklanmaktadır. Bu gerçekleşmezse toplum çözülür, savaş gelir ve uygarlık kendi kendini yok eder.” (Bhagavad Gita[18])

       Hint felsefesinde yaradılış, başı ve sonu olmayan bir döngünün parçası olarak yeniden yaradılıştır. Evren, doğumdan olgunluğa ve ölüme tekrar tekrar, durmadan ilerler. Dünyadaki yaşamın dört aşaması tekrar tekrar, ideal altın çağdan karanlık çağa ve tekrar altın çağa ilerler. Vişnu, evrenin tekrar tekrar yaradılıştan dağılmaya doğru olan döngüsünü yönetir. Böylece Hindu düşüncesinde, tüm görünürdeki farklılıkların temelinde, bir birlik örtüsü vardır. Vişnu yaratır, korur ve yıkar. Adı ve rolü değişir fakat Büyük Tanrı, aynı kalır. Altın çağ kaçınılmaz olarak karanlık çağa ve o da tekrar altın çağa dönüşecektir.

       Hint çağları; Eski Yunan, Kelt ve diğer söylencelerdeki çağlar gibi ahlak parçalanmasını ortaya koyar ve insanların birbirlerine karşı bencil ve adaletsiz davranışları yüzünden kendilerine nasıl acı getirdiklerini gösterir. Her seferinde çağlar, daha da kötüleşir. Son çağ her zaman zulüm, acı, keder ve gereksiz ölüm zamanıdır.

       “ …Bin Mahayuga’nın kalanında, Vişnu uyuyacak ve dünya da uyuyacaktır.” Bunu, Hint kozmik hesabına göre açıklamakta yarar vardır. Bin Mahayuga süresine karşılık gelen kozmik zaman birimine, 4.320.000.000 insan yılına, bir ‘kalpa’ denir. Brahma’nın evren doğumuna göre maddi evrenin süresi sınırlıdır ve kalpa çevrimleriyle kendini gösterir: [19]

       “En gelişmişinden en aşağı olanına kadar evrenin tüm gezegenleri, doğum ile ölümün birbirini izlediği acı çekme yerleridir. Ama ey Kunti’nin oğulları, benim Krallığıma ulaşan ruh için artık yeniden doğuş yoktur. Bir Brahma günü, insanların bildiği bin çağ (maha yuga) eder, her gece de bir o kadar.” (Bhagavad Gita, VIII, 16 ve 17. koşuk)

       Burada, tekrar doğuşla insanın evrim yolculuğunda dünyaya geliş gidişleri kastedilmektedir; yoksa Brahma’nın bile döngüsellik içinde olduğu, Hint felsefesinde açıkça belirtilmiştir.

       Böylece her kalpa, Yaratıcı Brahma’nın bir günü (madde evren)nü oluşturur. Burada, aslında madde evrenin bir defalık toplam süresi söz konusudur. Kalpa ya da Brahma’nın Günü’nün bir evrenin ortaya çıkması, gelişmesi ve yok olmasına karşılık geldiği düşünülür; bu çevrimin ardından eşit süreli bir kozmik dinlenme döneminin gelmesi gerekir; onu da yeni bir kalpa izler ve bu böyle sonsuza dek sürer, gider. Her kalpa, evrenin toptan bir yıkımıyla sona erer. Ayrıca, her mahayuga sonunda da dünyanın çeşitli bölgelerinde, çeşitli kata krizmalar (yeryüzünün yapısını ve iklimini değiştirebilecek boyutta afetler) yaşanır, Nuh Tufanı’nın, bunların dışında Gılgamış Destanı’nda anlatılan Mezopotamya’da, Fırat civarında, MÖ 2000-3000 yılları arasında gerçekleştiği sanılmaktadır. Ardından, güne eşit kalpa süresi süren sönme dönemi gelir, yeni bir evrene yaşam verilmesi gerekir. İşte, bu ara dinlenme dönemi boyunca Vişnu, sonsuzun yılanı Ananta’nın üzerine uzanır, Brahma’nın (onun bir başka yüzü) yeni yaratmasını bitirmesini bekleyerek dinlenir. Hindu mitolojisinde Ananta, sonsuzluğu simgeler. Bu yılan, başlangıçtaki kaosun (düzensizlik) ilksel suları üzerindedir. Sırtüstü yatan Vişnu’yu üzerinde taşır. Vişnu, bilinçsizlik okyanusundaki sonsuzluk yılanının üzerinde salınmaktadır. Yılan, yatık 8 sayısı (sonsuz işareti) ile betimlenir ve bin başlıdır (bin mahayuga=bir kalpa). Kaos (her şeyin içinde eridiği karanlık)’tan, tekrar gün ışıyacaktır. Hint felsefesine göre maddi evrende hiçbir şey, hatta Brahma bile doğumdan, yaşlanmadan ve ölüm dönencesinden kaçamaz.

       Şimdi, biraz üstten bakarsak:

       Georges Ifrah’ın, Bhagavad Gita yorumundan aktardığı şekliyle, “Nedensel Okyanus’ta su kabarcıkları gibi bir görünüp bir yok olan, hep oluş hâlinde sayısız Brahma vardır.” (Buradaki yokoluş; gözden kaybolma, gözlemlenen planda tezahür hâlinde olmama şeklinde yorumlanmalıdır. Hermes[20], Metinler ve Çalışmalar’da Zihin, “nedensiz neden” olarak verilmiş ve Zihin düşüncesini kendi içindeki Kutsal İlke’nin gizli varoluşu olan Ku, İlahî Öz veya Esse üzerinden etkin kılarak tezahür ettirmek için dışarıya akan merkezkaçlı hareket ya da Kutsal Enerji oluşmuş ve böylece Tanrı’nın her bir düşüncesi, tek tek, Ku tarafından canlandırılmıştır. Böylece çokluktan birleşime, Bir’e dönüşümlerle hareketin zihinden Ku aracılığıyla, tezahür silsileleriyle yansımasının geri dönüş odak noktasının Zihin olduğunu görüyoruz. Nedensel Okyanus’taki su kabarcıkları gibi görünen Brahma’lar, zihindeki düşüncenin Ku’dan tezahürleri; yok olan Brahma’lar ise düşüncenin zihnin derinliklerine çekilmesi, tezahür planından geri çekilmesi olarak da yorumlanabilir. Sayısız Brahma ise zihnin sayısız evren düşüncelerinin Ku aracılığıyla tezahür planına aktardığı sayısız paralel evrenlerin varlığını akla getiriyor.) Brahma’nın 24 Saati, 4.320.000.000x2=8.640.000.000 insan yılına karşılık gelir. Bir Brahma Yılı; 8.640.000.000x360=3.110.400.000.000 insan yılına karşılık gelir. Brahma’nın, kendi yıllarıyla yüz yıl yaşadığı düşünüldüğüne göre toplam yaşamsal döngü süresi; 311.040.000.000.000 insan yılına eşittir. Bir başka görüşe göre Brahma’nın Günü, basit bir kalpanın aksine, “paradha (10’un 12. kuvveti) kalpa” süresine denk geliyormuş. Şimdi, Ananta’yı biraz daha iyi anlıyoruz, değil mi?

       ESKİ MISIR’DA ZAMAN ANLAYIŞI

       Bu konuya girerken Filozof Jorge Angel Livraga[21]’nın Theb (Teb) adlı eserinden Mısır kronolojisine ilişkin alıntı yapmak istiyoruz. JAL, Mısır’ın resmî olarak kabul edilmiş kronolojisi hakkında kuşkuları olduğundan bahseder ve söz konusu kuşkuları destekleyen bilgiler sunar:

       “Resmî bilime bakılırsa Mısır, insanların taşları neolitik tarzda işledikleri, yazı yazmayı bilmeyip faydalı olmayan mimarileriyle her tür artistik kavramdan yoksun oldukları, kabaca resmedebildikleri zürafalar ve fillerin de dâhil olduğu bir fauna ile çevrili olarak yaşadıkları bir devirden XIX. yy. rasathanelerinin yer ölçümlerinden çok daha üstün jeodezik konumlara sahip olan ve kusursuzluklarının sırrına hâlâ akıl erdiremediğimiz anıtları dikebildikleri bir devre geçirmişlerdir, hem de 900 yıl içinde! Şöyle ki demir olta iğnesini çelik iğneden, Gotik katedrali modern kiliseden ayıran süreye eşit bir süre içerisinde …1000 yıldan az bir zamanda! … Platon; Timaeus ve Critias adlı eserinde, Atlantis’in son kalıntıları üzerinde yükselen bu kent hakkında  Mısırlı rahiplerden aldığı çok kesin teknik verilere dayanan ayrıntılı bilgiler verirken Mısır’da ona bahsetmiş olmaları doğal olabilecek diğer teknolojilerden asla söz etmemiş, ayrıca bunlar hiçbir rölyefte gösterilmediği gibi, kalıntılara da rastlanmamıştır. …Elimizde hiçbir kanıt bulunmayan uzaylılar fantezisini de bir kenara bırakacak olursak gerçek şudur ki bu anıtların pek çoğunun nasıl yapılmış oldukları bilinmemektedir. …Doğu ve Batı’nın belgelerinde hâlen mitoloji adı altında toplanmış olan eski söylentilere ya da Platon (Eflatun)’nun Mısırlı rahiplerle yaptığı sohbetlere dayanan öykülerinde anlatıldığına göre insanlar, dünyada milyonlarca yıldan beri yaşamaktadır… Eğer bu doğruysa insanlığın geçmişi hakkında bildiklerimiz ya da bildiğimizi sandıklarımız, bu geçmişin sadece küçük bir parçasıdır. Platon’a bakılırsa Mısırlılar ona, Atlantis Kıtası’nın son kalıntısı olan Poseidonis Adası’ndan gelen korsan gemileriyle giriştikleri savaşlarda Atinalıların hayranlık uyandıran kahramanlıklar yaptıklarını anlatmışlar. Platon da onlara, 95 yüzyıl, dolayısıyla bundan 11.800 yıldan biraz fazla bir süre önce gerçekleştiğini ileri sürdükleri bu olaydan Atinalıların hiç haberi olmadığını söylemiştir. Bu bilgisizlik karşısında Mısırlı rahip, yumuşak ama alaylı bir ifadeyle şöyle yanıt vermiş: ‘Siz Yunanlılar, daima çocuk olarak kalacaksınız.’ Aşağı yukarı buna benzer bir başka olay da Mısırlı rahipler 17.000 yıldan beri tutulan arşivlerden bahsettikleri zaman şaşıran Herodo[22]t’un başına gelmiş. …Eski efsaneler, bilinen uygarlıklar taş devirlerinden daha önce ve iki uygarlık arasında geçiş dönemi oluşturan bir devirde, Atlantis diye bir kıtanın varlığından söz eder. 850.000 yıl önce meydana gelen (bazı kaynakların marmaşın, bugün bilinen yöntemin aksine enerjinin maddeye dönüştürülmesinden elde edilen atom enerjisinin, kontrol edilemez kullanımına atfettikleri) bir dizi korkunç afet sonucunda, gezegenimizin çehresinde ve ekliptik düzlemine göre eğik olan ekseninde büyük değişiklikler meydana gelir.[23] Büyük Atlantis, Hinduların Ruta ve Daitya dedikleri iki kıtaya bölünür ve dünyanın eksenindeki değişiklik nedeniyle And sıradağları, Amerika ve bugün tanıdığımız şekliyle Avrupa’nın bir kısmı ortaya çıkar. Sonuç olarak insanlık hemen hemen tamamen yok olur. Geriye kalanların birçoğu, barbar bir primitizm (ilkellik) içine düşer, pek azı da yükseklerdeki şehir kalıntılarına yerleşir. Burada bahsedilmesi gerekli olmayan büyük bir süreden sonra ve zamanımızdan yaklaşık yedi yüz asır önce, Atlantis’in son kalıntısı, Platon’un da tarif ettiği ve görünüşe göre dünyanın başka yerlerinde de kolonileri bulunan Poseidonis Adası olarak çıkar karşımıza. Buranın ileri düzeydeki kültür ve uygarlığı, şimdikinden çok daha kısa olan ve deltasız olarak akan Nil’in, bugünkü Asyut (Aswan) yakınlarında ve Gizeh Yaylası olarak tanımladığımız yörenin kutsal bir ada gibi içinden yükseldiği ve artık yok olmuş Sahra Denizi’ne aktığı, Yukarı Mısır’da[24] kök salar.”

       “MÖ 5. yy. ortalarında yaşamış olan Heredot (tarihçi),  ikinci kitabında Yunan ve Mısır takvimlerini detaylı anlatmış ve her iki toplumda da dünyadaki zaman ve yıldızlar arasında çok sıkı bir ilişki olduğunu söylemiştir. Mısır Takvimi, ay dönencelerini göz önüne almış ve mevsimleri on ikiye bölmüştür. Her iki toplum da ay takviminin kısıtlamalarının farkına varmış ve ay takvimini mevsimlere uydurmakta zorluk çekmiştir. Mısırlılar her 12 ayı 30 gün olarak hesap edip yıl sonuna 5 gün ilave ederek mevsimler ve yıllar itibarıyla uyum sağlayabilmişlerdir.” (Bu arada, Aztek Takvimi’nde de aynı yönteme başvurup yıl sonuna hiçbir işe yaramayan, uğursuz olarak niteledikleri nemotemi günlerini eklediklerini de unutmayalım.)

       “Mısırlılar, doğrudan benimsememelerine karşın mevsimlere uyum sağlama çabalarıyla dolaylı olarak Güneş Takvimi’ni de uygulamışlardır. Nil (Mısır dilinde, mutluluk anlamındaki hapi –İngilizcedeki happy, Mısır dilindeki hapi kökenine dayanmaktadır.- nehri), her yıl belli dönemlerde taşıyordu, bu da Kem Ülkesi’ne (Eski Mısırlılar, ülkelerine ‘Kem Ülkesi’ adını vermişlerdi ve bu ad, Nil’in taşmasıyla gelen bereketli kırmızı topraktan geliyordu. Mısır’da genelde kronoloji, Hapi nehrinin taşma periyotlarına göre tutulmuştur. Eski Yunanlılar tam olarak çözemedikleri bu ülkeye, şimdiki Egypt adının kökü olan, Yunanca Agyptos; acayip, büyülü, gizemli adını vermişlerdir. Bildiğimiz Mısır tanrılarının adları da Yunanca olup Eski Mısır dilindeki karşılıkları başkadır.) nehrin bereketli kırmızı toprağının yayılmasına neden oluyordu. Bu sebepten, Eski Mısırlılar tapınakları dışında, sarayları ve tüm konutları da dâhil olmak üzere diğer tüm binalarını her yıl nehrin taşması sonucunda yıkıldıklarında geçici malzemeden, tahtadan tekrar inşa ediyorlardı. Gelen bereketten çok mutlu olduklarından ve dünya malına pek önem vermediklerinden dolayı da bundan hiç yüksünmüyorlardı. Nil’in taşması, yılın en belirleyici özelliğiydi. Eski Mısırlılar tüm sembolleriyle, inançlarıyla ve dünyadaki eylemleriyle dünya hayatını, göklerin (İdea) direkt yansıması olarak bilinçli yaşarlardı. Yaşamlarını her hâliyle tam bir ibadet, başka bir deyişle de yukarının, İdea’nın yerdeki (mümkün olduğunca bozulmamış) iz düşümü olarak sürdürmeye gayret gösterirlerdi. Gök (İdea) ile yersel hayatı birleştirmeye çalışmışlardır. Yaşamlarını İdea’ya uyum hâlinde geçirme yolunda ezoterizmin (içrek) sembolik ifadesi, hayat tarzlarına hâkim olmuştur. İşte, diğer medeniyetlerin onların gizemini bir türlü çözememeleri, bu durumdan kaynaklanıyordu. Mitler, diğer örneklerde de gördüğümüz gibi, kozmolojik zaman hakkında aşağı yukarı bir fikir edinmemizi ve bu sayede zamana daha geniş bir açıdan bakmamızı sağlamaktadır. Zamana tinsel açıdan baktığımızda dünya yaşam süresinin, insanoğlunun Hakikat’e ulaşma yolunda dünyadaki yaşamları boyunca yaptığı evrim mücadelesi unsurunu içerdiğini görürüz. Aynı zamanda mitler, uzay-zaman-evrimde dünyaya ait evrimin de sembolik anlatımını içerir.

       Şimdi de Mısır mitolojisine ana hatlarıyla, kısaca göz atalım: Tanrı Nun, Hayat Suyu’ndaki Kaos  (düzensizlik)’tan, Kozmos’u (düzen, evren) oluşturur; sonsuz bir okyanusta bilinçsizlik ve kaos hâkimken Nun (Teos), düzeni kurar. Onun ilksel sulardan, bilinçsizlik okyanusundan Bilinç’i (Teos) çıkarıp kaldırması, sembolik olarak kollarıyla başının üstüne bir kayığı sudan çıkarıp kaldırmasıyla tasvir edilir. Bilinçli Kozmos’taki ilk Tek Atum’un kendi kendini döllemesiyle, silsileler hâlindeki tezahürlerle (Yeni Eflatuncu-Neo Platonist felsefi akımdan Plotinus’un[25] Türüm Teorisi) madde evren oluşur (Hint Mitolojisi’nde Vişnu’nun ilksel okyanusta, sonsuzluk yılanı Ananta üzerinde uzanarak dinlenmesi ve göbeğindeki Lotus’tan çıkan Brahma’nın yeni bir evren yaratmasıyla hemen hemen özdeşlik gösterir.). Bu evrende Ra, kendini Aton ile görünür kılar. Aton’dan ilk dualite (iki kutupluluk, bir bakıma ying yang; birbirlerine zıt unsurlar taşımakla beraber içlerinde diğerinin de unsurunu bulunduran ve birleştiklerinde yaratımı sağlayan güçler), Shu (eril) ve Tefnut (dişil) oluşur. Çocukları Geb (eril yeryüzü, hemen hemen diğer tüm mitlerde bunun aksine dişildir, Toprak Ana gibi.) ve Nut (dişil gökyüzü) doğar. Shu; Geb ile Nut’u birbirinden ayırır. Daha sonra insanlara daha yakın tezahürdeki ilahîler olarak İsis, Osiris, Neftis ve Seth Kardeşler ortaya çıkar. Horus; İsis ve Osiris’in oğludur. Osiris’in vücudu, kardeşi Seth tarafından parçalanır (dünyanın parçalanmış, karmaşık, yanılsatıcı yansımalardan oluşmuş hâli). Ölülerin yol göstericisi ve ilk mumyayı yapan Anubis, Osiris’in vücudunu bir araya getirir. İsis, Neftis’in de yardımıyla eşinin mumyası Osiris’ten Horus’a hamile kalır. O, parçalanmış yanılsama dünyasının çocuğudur; Üçlü Logos’ta, 3. Logos[26] oğuldur. Aynı zamanda yanılsama dünyasındaki yaşamlarında yukarıdaki Hakikat’i bulma yolunda savaş veren takipçidir. (scarabea-kefer/pislik böceği ile de özdeşleştirilebilir. Scarabea-kefer dünyanın çamurunda doğar, zaman içinde dönüşerek kanatlanır ve güneşe doğru uçar.); dünya yaşamları boyunca (kendi içindeki) kötülükle, kusurlarıyla, yanılsamayla mücadele ederek ruhsal gözünü açmak ve bu sayede, bilinçli mücadelesinde Hakikat’e (göklerdeki babası Osiris-1. Logos-bütündeki birleşim) ulaşmak zorundadır. Şahin ile sembolize edilmiştir. Horus, amcası Seth (parçalayan, bölen, yanılsamalar dünyasının mimarı ve idarecisi) ile yaptığı savaşta bir gözünü kaybeder, buna karşın iç gözü (Spirit, parçalanmış yanılsamanın ötesindeki Hakikat’i görebilen göz) açılır. Lanu’nun annesi İsis (2. Logos-ana-yaratma, yaşam veren), aşağı yanılsamalar dünyası ile yukarı Hakikat dünyasını birleştirir. Bazı tasvirlerinde, başındaki basamak şeklindeki taçla resmedilir. Belinde ise iki dünyayı birleştiren kuşağı bağlı olarak her zaman mevcuttur. İsis, kelime itibarıyla basamak anlamına gelir ve evrimin basamakları tırmanılır. O, madde dünyasına hayat veren Kutsal Ana’dır; Horus’a hayat veren, odur. Horus, ruhsal yolculuğunda Hakikat’e ulaşıp yanılsamalar dünyasındaki yaşamlar aşamasını tamamladığında Ankh (sembolik olarak sonsuz hayatın anahtarı-üstü oval, kapalı haç şekli) ile ödüllendirilir zira o, artık geçişi (cross) gerçekleştirebilmiştir. Zaten Eski Mısır’da belli bir inisiasyonu (içsel dönüşümü hedefleyen belli bir felsefi programa kabul ediliş) tamamlayanlar, ankh anahtarı ile ödüllendirilirlerdi (Bu arada, zamanımızın dinlerindeki sembolik anlatımların kadim dönemlerin anlatımlarıyla hemen hemen özdeş olduklarını da görüyoruz.). Buradaki çok tanrılı sembolik anlatım, aynı Hint felsefesindeki anlatım gibi bütünün (Bir), işlevlerine göre aldığı çeşitli adlarıdır (Allah’ın 99 adı gibi). Anlatımlardaki ve adlandırmadaki bu çeşitliliği, bir çeşit salyangoz misali, Bütün’ün çeşitli katmanlarındaki yansıması olarak da düşünebiliriz. İsis Hator (Üst Pantheon’daki Kutsal Ana, zihin düşüncesini tezahür planına, şimdiye dek bahsedilen İsis vasıtasıyla aktarır.), Nun’un ilksel sulardan başının üstüne kayığı kaldırması gibi, aynı Nun’un kolları üzerindeki kayık gibi öküz boynuzları üzerinde Güneş’i (düzen, evren, kozmos) taşımaktadır. Bu ve bunun gibi (Hititlerde öküzün boynuzu üzerindeki küre) tasvirler, ne yazık ki ‘Eski medeniyetler, dünyayı öküzün boynuzu üzerindeki bir tepsi zannediyorlardı.’ gibi düz bir mantıkla yorumlanmıştır. Hâlbuki tasvirlerindeki eteklerin şekli bile göklerdeki galaksilerin şekliyle, belli sembolik anlatımları amaçlayarak birebir resmedilen, aslında belli galaksilerin sembolik anlatımı olan bu ve bunun gibi eserler; kadim medeniyetlerin astronomi alanında en azından bizimle eş değer, büyük ihtimalle bizden çok daha ileri olduklarını göstermektedir.”[27

       “Aztek İmparatorluğu, Maya İmparatorluğu’nun kuzeybatısında, şimdiki Meksika topraklarında kurulmuştu. Miladi takvimin ilk yüz yılında bu medeniyet, ‘Toltec Mirası’ olarak ortaya çıktı. 1519’da Aztek İmparatorluğu kuzeyde Veracruz’dan Nayarif ve Sinalou’ya, güneydoğuda Honduras ve El Salvador’a kadar uzanıyordu. Kuruluşundan itibaren en önemli kültür merkezi, Teotihuacan’dır. Daha sonraları 14. yüzyılın ortalarında Tenochtitlan kurulmuştur. Tenochtitlan’ın ilk Aztek kralı, 1375–1395 arasında hüküm sürmüş olan Acamapichth, Aztek İmparatorluğu’nun İspanyollarca fethine kadar hüküm sürmüş son imparatoru, Cuauhtemoc’tur (1520–1525). Bu olağanüstü insanların öyküsü, Amerika kültürel evriminin en sıra dışı evrelerinden birini oluşturmaktadır. Korkusuz savaşçı ve pratik yapı ustası Aztekler, 15. yy. boyunca güçlü bir imparatorluk kurmuşlardı; boyutları bundan daha büyük olan tek uygarlık, Peru’daki İnkalardı. Dinsel tören ve ayinlerinin ardında, anlaşılabilir hedefler yatmaktaydı: Üst düzeyde uzmanlaşmış ve katmanlaşmış bir toplum ve imparatorluğun yönetilmesi; vergi sistemi ve ticaret ağının genişletilmesi; toprağa özenle uyarlanmış sofistike bir tarım ekonomisinin geliştirilip korunması; yer, gök ve mevsimlerle yakından bağlantılı dinsel ve düşünsel bakış açısı oluşturulması gibi. Örneğin; Azteklerin yılın belirli günlerinde kutladıkları yaklaşık on sekiz günlük törenleri; mevsim dönencelerini, tabiatın uyanmasını, uykuya dalmasını, tarımsal dönemleri simgeler ve tarımsal bereket ayinlerini içermektedir. Tenochtitlan ve Tetzcoco kentlerinin yıllık tören ve ayin çevrimi, sembolik sanat ve mimarileri; doğa ve insanlığın karşılıklı bağımlılığına ilişkin eski bir bilincin ifadesiydi. Aztek takvim sistemi, dinsel düşünceyle iç içeydi. Aztek dinsel düşüncesinde; ‘teo’ sözcük kökenine sahip, genellikle  ‘-tl’ son ekiyle ‘teotl’ olarak yazılan bir temel kavram vardır. Çevirisi güçtür: İspanyol kaynaklarda tanrı, aziz bazen de cin karşılığında kullanılmıştır. Önemi mana, gizem, kutsal gibi sözcüklerle vurgulanmıştır. Yaradılış söylencesinde, her şeyin ötesindeki erkek ve dişi güç (dualite)ten bahsedilir. Bu, Âdem ve Havva Öyküsü’yle bağdaştırılabilir. Borbonicus Kodeksi’nden bir sayfada, yaratıcı çift birbirlerine zamandan söz eder biçimde resimlenmiştir. Bu iki kişileşmiş figürün, dört ana yönle özdeşleştirilen dört oğlu vardır. Yöne bağlı olarak kırmızı, siyah, mavi ya da beyaz renklendirilmişlerdir. Böylece, dünyanın yatay düzleminde canlı bir yaratıcı merkez ve onun çevresinde yatay yerleştirilmiş simetrik daireler vardır. Diğer kozmolojik kayıtlar, uzayın dikey boyutunu tanımlar: Dünya düzleminin merkezi, yukarıdaki gök küre ve alttaki yerküreye kavramsal olarak bağlanır. Gök, katmanlardan (kimi tanıma göre 13, kimine göre 9) oluşuyordu; yeraltı da benzer biçimde düzenlenmişti. Bu kozmolojik şemada, cennet ve cehennem kavramları yoktu çünkü yer ve katları, törel bir değer taşımıyordu. Dünyanın dış çevresi daire (bazen de kare) olarak algılanırdı; çevresindeki deniz, ilhuica-atl, ters yüz edilmiş gök çukuruyla buluşuyordu (Görüldüğü gibi bu bir fiziksel tasvir olmaktan ziyade, sembolik bir tinsel tasvirdir.). Azteklerce korunan en eski kozmolojik inançlardan biri, yeryüzünün ilksel denizlerde yüzen bir timsaha benzetilmesidir. Sırtının pulları ve çıkıntıları, dağlara ve vadilere denk düşer.”[4]

       “18. yüzyılın sonlarında Mexico City ana meydanının altında bulunan Aztek Güneş Taşı (takvim)’nın ortasında, güneşin yüzü -Yeryüzü Canavarı Tlaltecuhtli de olabilir.- bulunur. Anıt, bir takvim işlevi görmekle birlikte, beş mitsel dünya (güneş) oluşumunu da yansıtmaktadır. En üstteki 13 kanuş tarih hiyeroglifi, hem bugünkü güneşin başlangıcına hem de Itzcoaltl’ın göreve geldiği 1427 yılına denk düşer.[5]

Kutsal ve tarihsel yılların çakışması, Aztek yöneticilerinin otoritesini kutsar ve evrenle insanlık arasındaki dirimsel bağlantıya işaret eder. Takvimin kullanılmasının hem tüm halkın yaşantısı hem de bireysel yaşam için önemi vardır. Güneş Taşı bir değil, iki takvimdir: Xiupohuailli ya da günlerin hesabı ve Tonalpohualli ya da kaderin hesabı. Herhangi bir aktiviteye girişmeden önce tarımsal, dinsel, savaşla ilgili veya ticari konularda takvimin kullanımı zorunlu hâle dönüşmüştür. Merkezde, ortadaki tanrının haç şeklindeki kolları dört unsur olan toprak, su, hava ve ateşi simgeler; bunlar, güneşten önceki dört tanrıyı ifade eder. Bir iç halkada, Nahuatl (Orta Meksika halkları) inanışına göre insanlık, bugünkü beşinci döneme kadar süregelmiş olan dört çağ veya güneş yaşadı ve evrim yolunda çeşitli değişimlere uğradı.

       Dünyanın ilk yaradılışını, yok edilmesi izledi ve dört kusurlu yaratılış, bugünkü beşinci döneme kadar sürdü. Quiche (Güney Orta Guatamala’daki Maya halkı) Maya kutsal kitabı Popol Vuh’ta da görüldüğü gibi, çoklu ve kusurlu yaradılış düşüncesi, Mezo Amerika (Orta Amerika)’da eskiden beri yaygındı. Aztek metinlerinde bu beş yaratılışın her biri, bir güneş evresi oluşturur. Güneşler Söylencesi metninin tümü, 16. yy. Chimallpopoca Kodeksi’nde yer almıştır ve Nahuatl dilinden çevrilmiştir. Aztek Takvimi (Beş Güneş Taşı) diye de adlandırılan anıtın ortadaki iç halkası (merkezdeki daire), güneş evrelerini içerir:

       1. Aztekler, ilk evreye Dört Jaguar adını vermişti. O dönemde yeryüzünde devler geziniyordu ancak toprağı gübrelemiyor, mısır ekmiyorlardı. Bu devreye, Tezcatlipoca’nın Yönetimindeki Gece veya Toprak Güneşi de denmektedir. Dev insanların maddenin karanlığını temsil eden jaguarlar tarafından yenilip parçalandığına inanılır. Bu sebepten bu evrenin işareti, jaguar kafası biçimindedir.

       2. Quetzalcoatl’ın Yönetimindeki Hava veya Rüzgâr Güneşi: Quetzalcoatl’ın temsil ettiği insanların maymuna dönüştüğü (Büyük bir ihtimalle maymunsu bir görüntü kazanmak kastediliyor.) dönem. Bu evreye Dört Rüzgâr adı da verilmiştir ve bu evre de kusurluydu; insanları (görüntü olarak) maymunlara dönüştüren tayfunlarla yok oldu. Bu evrenin işareti, Rüzgârların Efendisi Quetzalcoatl’ın maskesiydi.

       3. Tlaloc’un Yönetimi Altında Ateşli Yağmur Güneşi: Tüm canlıların yandığı dönem. Üçüncü kusurlu dönem, bir ateş yağmuruyla sona erdi. İnsanlar, (sembolik anlatımla) ya telef oldu ya da kuşa dönüştü. Bu olay, dört yağmur gününde oldu; bu yüzden bu güneşin simgesi, Yağmur Tanrısı Tlaloc’un maskıydı.

       4. Chaltiutlicue (nehir, pınar, göl ve denizlerin tanrıçası)’nun Yönetimindeki Su Güneşi: İnsanların (sembolik anlatımla) balığa dönüştükleri (büyük bir ihtimalle tufanların, karaların suya batması sonucu çoğunlukla su içinde yaşamak zorunda oldukları için) dönem. Dördüncü evrede öyle bol ve bereketli yağmur yağdı ki yeryüzünü su bastı ve insanlar balığa dönüştü. Bu yüzden onun işareti; Nehir, Pınar, Göl ve Denizlerin Tanrıçası Chaltiutlicue’nin kafasıdır.

       Bu dört güneşin hiçbiri, insan olmayı gerçekleştirememiştir ve beşinci güneşin oluşumu gerekli olmuştur; anlatılan efsanelere göre tüm tanrılar, kendilerini Teotihuacan (tanrıya dönüşen insanların şehri)’da kurban ettiklerinde beşinci güneş doğar. Kehanete göre beşinci ya da bugünkü evre, depremlerle (başka bir kehanete göre de sıradaki ateşle) yok olacaktı. Bu yüzden, hareket anlamına gelen Ollin Hiyeroglifi’yle simgeleniyordu.”      

       Burada açıkça görüldüğü gibi; Aztek yaradılış inancında, daha iyi bir dünya ve insanlık düzeyine evrim yolunda, birbiri ardı sıra gelen dönencelerle ilerleme düşüncesi hâkimdir. Zamanın kütlelerin uzaydaki hareket ve ilerleyişlerine bağlı olarak hesaplandığını biliyoruz. Evrimin zaman içinde daima ilerlediği prensibinden hareket edersek “evrim” olgusunu, uzay-zamandan ayırt edemeyiz. Bu, Uzay-Zaman-Evrim ayrılmaz üçlüsünü akla getirir. Kütleler düz bir hatta ilerlemelerine rağmen uzay bükük olduğu için dairesel döngülerle yörüngeler çiziyor izlenimini vermekte ve uzay-zaman, bu izlenim doğrultusunda hesaplanmaktadır. Başka bir deyişle; aslında uzaydaki tüm mevcudat, düz bir hatta evrilerek ilerlerken uzayın içinde, uzayın bükük yapısı itibarıyla bu ilerleyişi döngüsel yaşamaktadır. Aztek Güneş Takvimi örneğindeki gibi, dünyanın zıt noktalarındaki eski medeniyetleri incelediğimizde görürüz ki hepsindeki ortak nokta; bizim şimdilerde sadece uzay-zaman olarak ele aldığımız fenomenin, eskilerde hep aynı şekilde uzay-zaman-evrim olarak kavrandığıdır. Bu, insanlığın uzay-zamana bağımlı, üçlü paralel yolda ilerleyişi, evrimidir. Bu ilerleyiş, hep döngüseldir. Stephen Hawking, kütlelerin aslında düz hatta ilerlediğini, uzayın bükük olduğunu söylüyor. En azından, bilebildiğimiz yaşam alanı ancak uzayın içinde olabildiğine göre bizim de zamanı ve evrimi, bükük uzaya paralel olarak döngüsel yaşamamız kadar tabii ne olabilir ki?

       “Aztek Güneş Takvimi’nde, içteki merkezden dışa doğru ilerlersek ilk iç halka, günlerin halkasıdır ve yirmi günden oluşmaktadır.[6]